Rejtan – Upadek Polski – Rejtan. Upadek Polski (1866)
Jan Matejko ukończył obraz „Rejtan – Upadek Polski” w 1866 roku. Płótno przedstawia protest posła Tadeusza Rejtana przeciwko pierwszemu rozbiorowi Polski na sejmie w 1773 roku. Oryginał należy do Zamku Królewskiego w Warszawie.
Jan Matejko (1838–1893), Rejtan – Upadek Polski (1866) · Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa.
Jakie wydarzenie pokazuje obraz „Rejtan”?
W 1773 roku obradował w Warszawie sejm, który miał zatwierdzić pierwszy rozbiór Polski, dokonany przez Rosję, Prusy i Austrię. Część posłów była przekupiona lub zastraszona przez obce mocarstwa. Według przekazów 21 kwietnia 1773 roku poseł ziemi nowogródzkiej Tadeusz Rejtan położył się w progu sali, by nie wypuścić posłów. Opuszczenie sali oznaczałoby koniec obrad i przyjęcie żądań zaborców.
Matejko, jak w wielu swoich obrazach, nie odtworzył sceny wiernie. Zebrał w jednej sali postacie, których tam wtedy nie było, i potraktował obraz jako alegorię całego okresu rozbiorów.
ArtystaJan Matejko (1838–1893)
DziełoRejtan – Upadek Polski (1866) Rejtan. Upadek Polski
Technikaolej na płótnie, 282 × 487 cm
Gdzie jest oryginałZamek Królewski w Warszawie, Warszawa
Kto jest na obrazie Matejki?
Rejtan leży na progu po prawej stronie i zajmuje całą tę część obrazu. Marszałek sejmu Adam Poniński w czerwonym stroju pokazuje ręką w stronę drzwi, w których stoją żołnierze. Hetman Franciszek Ksawery Branicki zasłania twarz dłońmi. Na posadzce leży przewrócony fotel, a obok rozsypane papiery i monety.
Za fotelem idzie Franciszek Salezy Potocki ze wstęgą Orderu Orła Białego. W 1773 roku już nie żył, malarz umieścił go jako symbol odchodzącego świata magnaterii. Król Stanisław August Poniatowski stoi przy tronie z zegarkiem w ręku. Na galerii siedzi rosyjski poseł Nikołaj Repnin w towarzystwie dam, a nad sceną wisi portret carycy Katarzyny II. W rzeczywistości posłem Rosji był wtedy już Otto Magnus von Stackelberg.
Jedyną postacią wyraźnie po stronie Rejtana jest młody szlachcic z szablą i czapką konfederatką w dłoniach. Symbolizuje konfederatów barskich i przyszłych powstańców. W postaci posła Samuela Korsaka z uniesioną ręką Matejko namalował swój autoportret.
Dlaczego „Rejtan” wywołał spór?
Matejko skończył obraz w listopadzie 1866 roku. Jeszcze przed wystawieniem płótno skrytykowały konserwatywne kręgi krakowskie. Zarzucano mu m.in. aktualną wymowę polityczną. Pierwszy skrytykował go hrabia Stanisław Kostka Tarnowski, potem dołączył Lucjan Siemieński.
Matejko odpowiedział na krytykę w 1867 roku niewielkim obrazem „Wyrok na Matejkę”. Przedstawił na nim siebie przy pręgierzu w pobliżu krakowskich Sukiennic, w otoczeniu rajców w renesansowych strojach.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
W 1867 roku obraz pokazano na wystawie w Paryżu, gdzie otrzymał złoty medal. Kupił go cesarz Austrii Franciszek Józef I i obraz wisiał w Wiedniu. Po odzyskaniu niepodległości polski rząd odkupił płótno i przekazał je do Zamku Królewskiego w Warszawie.
W czasie II wojny światowej obraz przejęli Niemcy, a w 1944 roku wywieźli go z Warszawy. Odnaleziono go w złym stanie we wsi Przesieka koło Jeleniej Góry i odnowiono po trzech latach prac konserwatorskich. Dziś oryginał jest w zbiorach Zamku Królewskiego w Warszawie (nr inw. ZKW/1048).
