Jan Matejko – Rejtan - Upadek Polski

Kwiecień 1773 roku na Zamku Królewskim w Warszawie

Płótno upamiętnia dramatyczne wydarzenia z 21 kwietnia 1773 roku. W Warszawie obradował Sejm Rozbiorowy zwołany pod presją wojsk rosyjskich, pruskich i austriackich, mający usankcjonować I rozbiór Polski. Większość posłów i senatorów, przekupiona carskimi rublami lub zastraszona bagnetami, zamierzała podpisać haniebny traktat.

Scena rozgrywa się na progu Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego. Poseł nowogródzki Tadeusz Rejtan, widząc, że zdrajcy chcą opuścić salę i zalegalizować rozbiór, rzuca się na ziemię w progu drzwi. Rozdziera koszulę na piersi i krzyczy do posłów: „Chyba po moim trupie! Depczcie to ciało, które za was i za ojczyznę ginie!”.

Naprzeciwko Rejtana stoją przywódcy zdrady narodowej: marszałek sejmu Adam Poniński w czerwonym kontuszu, wskazujący ręką na rosyjskich żołnierzy za drzwiami, oraz podkomorzy Franciszek Ksawery Branicki i Szczęsny Potocki. Na ich twarzach maluje się cynizm, strach i zakłopotanie.

Portret carycy Katarzyny i carski ambasador w loży

Kompozycja obrazu to mistrzowska synteza symboliczna. W loży ponad salą obrad siedzi z rozpartymi ramionami carski ambasador Nikołaj Repnin w towarzystwie dwóch dam dworu, z chłodną pogardą obserwujący upokorzenie polskich posłów. Nad drzwiami wisi portret samej carycy Katarzyny II z berłem w dłoni, co jednoznacznie wskazuje, czyja wola decydowała o losach Rzeczypospolitej.

W głębi sali, po lewej stronie, stoi bezradny król Stanisław August Poniatowski z zegarkiem w dłoni, bezsilnie przyglądający się tragedii. Matejko po mistrzowsku operował światłocieniem: biała koszula Rejtana świeci oślepiającym blaskiem czystego sumienia i męczeństwa, kontrastując z pstrokatymi, bogatymi kontuszami zdrajców i porozrzucanymi po posadzce monetami.

Powrót na Zamek Królewski w Warszawie

W 1920 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, obraz powrócił z Wiednia do Warszawy i zawisł w salach Zamku Królewskiego w Warszawie – dokładnie w tym samym gmachu, w którym rozegrał się uwieczniony dramat.

„Rejtan” pozostaje jednym z najbardziej wstrząsających traktatów moralnych w dziejach europejskiego malarstwa historycznego. To wieczne memento przypominające o cenie prywaty, zdrady narodowej i bezkompromisowej wielkości jednostki, która ma odwagę samotnie powiedzieć „nie” niesprawiedliwości świata.