Józef Mehoffer – Dziwny ogród

Gdzie i kiedy powstał „Dziwny ogród”?

Scena powstała w czasie rodzinnych wakacji, które Mehofferowie spędzili latem 1902 roku we wsi Sielec, dziś Siedlec, pod Krakowem. Malarz ukończył obraz w 1903 roku i tak go podpisał w prawym dolnym rogu: „Józef Mehoffer / 1903r.”. Dlatego muzeum datuje go na lata 1902–1903.

Mehoffer był wtedy uznanym artystą, współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka” i wykładowcą krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Już w 1897 roku zanotował: „Mam szereg pomysłów obrazów jasnych, bardzo słonecznych i kolorowych”. Za ich wspólną ideę uznał życie, radość, światło, słońce i ciepło. Muzeum widzi w „Dziwnym ogrodzie” ucieleśnienie tej myśli.

Kto jest na obrazie „Dziwny ogród”?

Kobieta w eleganckiej szafirowej sukni i kapeluszu to Jadwiga z Janakowskich, żona malarza. Stoi w cieniu i odgarnia gałąź ciężką od jabłek. Kolor jej stroju nie jest przypadkowy: w listach z tego okresu Mehoffer pisał, że Jadwiga jest dla niego „prawie synonimem szafirowego koloru”.

Nagi chłopiec w pełnym słońcu to ich dwuletni syn Zbigniew, zwany w domu Żbikiem. Niesie długie łodygi różowoczerwonych malw. W głębi, między drzewami, spaceruje jego piastunka Marysia w ludowym stroju, z czerwonym kaftanem i białą spódnicą.

Kompozycję porządkuje aleja biegnąca ukośnie w głąb sadu, nad którą korony jabłoni tworzą zielony baldachim. Zioła i kwiaty na pierwszym planie, m.in. koniczyna, krwawnik, mniszek i jaskry, są namalowane z botaniczną dokładnością, a dalsze partie swobodnymi plamami barwnymi. Płótno ma 222,5 na 208,5 cm.

Co oznacza wielka ważka w „Dziwnym ogrodzie”?

Ważka nie pasuje do skali i perspektywy reszty obrazu. Jest płaska, ogromna i dekoracyjna, z konturem i złotym wypełnieniem podzielonym czarnymi liniami. Przypomina element witraża albo secesyjną broszkę. To ona wprowadza nastrój tajemnicy i od niej obraz wziął tytuł.

Na wystawie w Monachium w 1905 roku Mehoffer zmienił tytuł obrazu na „Słońce”, bo ważka miała symbolizować właśnie słońce. Badacze proponują też inne odczytania: gest Jadwigi sięgającej po jabłko przywodzi na myśl biblijną Ewę lub Marię, a chłopiec bywa porównywany do amorka z dawnego malarstwa. Malwy uchodzą za symbol nadziei, a uschnięte drzewo za znak przemijania.

Sam malarz nie zostawił własnej interpretacji. Z listów i wspomnień wiadomo, że obraz powstał w bardzo szczęśliwym okresie jego życia rodzinnego.

Jakie były losy obrazu i gdzie go zobaczyć?

W kolejnych latach „Dziwny ogród” pokazywano w Wiedniu, St. Louis, Chicago i Monachium, gdzie zdobywał nagrody i uznanie krytyki. Obraz był najpierw złożony w muzeum jako depozyt artysty, a 21 grudnia 1936 roku Muzeum Narodowe w Warszawie kupiło go od Mehoffera. W czasie II wojny światowej został wywieziony, a w lipcu 1946 roku odzyskano go z Krakowa.

Dziś „Dziwny ogród” należy do Muzeum Narodowego w Warszawie (nr inw. MP 365 MNW) i wisi w Galerii Sztuki XIX wieku. Muzeum przechowuje też olejny szkic pejzażu do tego obrazu, a Muzeum Narodowe w Krakowie rysunkowe studium postaci Jadwigi z 1902 roku.