Rembrandt – Portret Hendrickje Stoffels

Kim była Hendrickje Stoffels?

Hendrickje Stoffels pochodziła z Bredevoort w Geldrii. Do domu Rembrandta trafiła pod koniec lat 40. XVII wieku, najpierw jako gospodyni, a z czasem została jego partnerką. Nie wzięli ślubu. W czerwcu 1654 roku, gdy spodziewała się dziecka malarza, wezwano ją przed radę Kościoła reformowanego. Przyznała się do związku bez ślubu, otrzymała upomnienie i odsunięto ją od komunii. Ich córkę Cornelię ochrzczono w październiku tego samego roku.

W 1660 roku Hendrickje i syn Rembrandta, Titus, założyli firmę handlującą dziełami sztuki. Rembrandt był w niej formalnie zatrudniony, dzięki czemu dochody ze sprzedaży obrazów nie trafiały do jego wierzycieli. W dokumencie z 1661 roku Hendrickje nazwana jest jego „huysvrouw”, czyli żoną. Zmarła w 1663 roku i została pochowana w amsterdamskim Westerkerk.

Co przedstawia obraz z Berlina?

Kobieta jest pokazana w naturalnej wielkości, do pasa. Stoi w otwartej górnej części drzwi i opiera się o framugę. Ma na sobie luźne czerwone okrycie i białą koszulę z głębokim dekoltem. To strój domowy, nie do wyjścia na miasto. Na szyi nosi sznurek z pierścionkiem, a jej skromna biżuteria lekko się przesunęła.

Muzeum podkreśla kontrast w sposobie malowania. Czerwień okrycia i biel koszuli Rembrandt położył grubo i szeroko, a całość wyłania się z głębokich cieni. Starannie wymodelował tylko twarz i dekolt, które jaśnieją w świetle. Swobodna poza i domowy strój sprawiają wrażenie, że kobieta nie pozuje, tylko na chwilę zatrzymała się w drzwiach.

Wzór z Wenecji i znaczenie pierścionka

Według muzeum pozę zaczerpnięto prawdopodobnie z półpostaciowego portretu kurtyzany autorstwa Palmy Vecchia. Jedną z wersji takiego obrazu ma berlińska Gemäldegalerie. Inne przykłady należały do kolekcji Andrei Vendramina, którą w latach 40. XVII wieku licytowano w Amsterdamie. Badania wykazały, że prawa ręka kobiety pierwotnie była bliższa weneckiemu wzorowi i dopiero później ją zmieniono.

Pierścionek na sznurku odczytuje się jako znak kobiety zamężnej. Zestawiony z pozą kurtyzany może odzwierciedlać napięcie między rolą żony a oskarżeniem o niemoralność ze strony Kościoła. Muzeum zaznacza jednak ostrożnie, że Hendrickje była raczej modelką niż tematem obrazu. Obraz pokazuje typ szanowanej kobiety, a nie jej osobistą historię, bo takie konflikty nie były wtedy tematem malarstwa.

Gdzie można zobaczyć oryginał?

Obraz należy do Gemäldegalerie, części Staatliche Museen zu Berlin, i ma numer inwentarzowy 828B. Płótno mierzy 88,6 × 67 cm. Nie należy go mylić z innym portretem Hendrickje, w futrzanym okryciu i z biżuterią, który znajduje się w National Gallery w Londynie.