Sandro Botticelli – Mistyczne narodzenie

Co mówi grecki napis na „Mistycznym Narodzeniu”?

U góry obrazu Botticelli umieścił napis po grecku. Mówi w nim, że namalował obraz pod koniec 1500 roku, „w czasie niepokojów Italii”, i odwołuje się do 11. i 12. rozdziału Apokalipsy św. Jana: do uwolnienia diabła na trzy i pół roku, a potem do jego związania. Kończy zapowiedzią, że diabeł zostanie pogrzebany, „jak na tym obrazie”. To jedyne dzieło Botticellego, które malarz podpisał.

National Gallery tłumaczy, że „niepokoje Italii” to najpewniej najazd Francuzów, którzy zajęli Neapol w 1494 roku i Mediolan w 1499 roku, oraz wewnętrzne konflikty we Florencji. Botticelli odczytywał te wydarzenia w świetle Apokalipsy i oczekiwał, że po okresie zamętu nastanie pokój.

Co przedstawia obraz?

Pośrodku Maryja klęczy przed Dzieciątkiem, które wyciąga do niej ręce. Obok na ziemi siedzi Józef, być może pogrążony we śnie. Jego twarzy nie widać. Stajenka to strzecha nad wejściem do skalnej groty, a za nią widać wołu i osła. Z lewej anioł prowadzi Trzech Króli, z prawej drugi anioł prowadzi pasterzy. Klęczący królowie i pasterze mają na głowach wieńce z gałązek oliwnych, symbolu pokoju.

Nad dachem złota kopuła nieba otwiera się nad dwunastoma aniołami, które tańczą w kręgu. Trzymają gałązki oliwne ze zwojami i zawieszonymi koronami. Na dole trzy pary aniołów i ludzi obejmują się, a między ich stopami małe diabły chowają się w szczelinach skał. Maryja i Dzieciątko są większe od pozostałych postaci. Botticelli celowo wrócił tu do średniowiecznej zasady, w której wielkość postaci wynika z jej znaczenia.

Jaki związek ma obraz z Savonarolą?

Apokaliptyczny ton napisu odpowiada naukom dominikanina Girolama Savonaroli, którego kazania poruszały Florencję w latach 90. XV wieku. Według National Gallery Botticelli był prawdopodobnie jego zwolennikiem. Savonarolę stracono w 1498 roku. Badania w podczerwieni pokazały, że niewidoczne dziś napisy na wstęgach tańczących aniołów odpowiadają dwunastu przywilejom Maryi z jednego z jego kazań.

Szaty aniołów u góry są białe, zielone i czerwone. To kolory trzech cnót: wiary, nadziei i miłości. Zielony pigment na bazie miedzi z czasem ściemniał i dziś wygląda na brązowy.

Losy obrazu i gdzie go zobaczyć

Obraz namalowano na płótnie, choć Botticelli zwykle malował na desce. Ma 108,6 na 74,9 cm. Przez trzy stulecia był mało znany. Pod koniec XVIII wieku angielski kolekcjoner William Young Ottley wypatrzył go w Villi Aldobrandini w Rzymie i przywiózł do Londynu. Później kupił go William Fuller Maitland, a w 1857 roku obraz pokazano na wielkiej wystawie w Manchesterze. National Gallery nabyła go w 1878 roku. Nazwę „mistyczne” spopularyzował John Ruskin, który pisał o mistycznej symbolice Botticellego.