Sandro Botticelli – Oszczerstwo według Apellesa

Skąd wziął się temat „Oszczerstwa”?

Obraz odtwarza dzieło, którego nikt z ludzi renesansu nie widział. Apelles, najsłynniejszy malarz starożytnej Grecji, miał namalować alegorię oszczerstwa po tym, jak sam padł ofiarą fałszywego oskarżenia. Jego obraz zaginął, ale zachował się dokładny opis w tekście greckiego pisarza Lukiana „O oszczerstwie”.

W XV wieku ten opis był we Włoszech popularny. Leon Battista Alberti w traktacie „O malarstwie” z 1435 roku polecał go artystom jako temat do odtworzenia, a tekst Lukiana kilka razy przetłumaczono na łacinę i włoski. Botticelli nie był jedynym malarzem, który go podjął, ale jego wersja jest najbardziej znana. Interesowało go odtwarzanie zaginionych dzieł antyku. Wcześniej, w obrazie „Wenus i Mars”, sięgnął po inny opis Lukiana.

Kto jest kim na obrazie?

Botticelli trzymał się tekstu Lukiana bardzo wiernie. Po prawej na tronie siedzi król z oślimi uszami, jak u mitycznego Midasa. Do uszu szepczą mu dwie kobiety: Niewiedza i Podejrzliwość. Król wyciąga rękę, ale patrzy w dół. Przed tronem stoi brodaty mężczyzna w czarnym kapturze, Zawiść, który wyciąga dłoń w stronę oczu króla, jakby chciał mu zasłonić widok.

Za nim idzie Oszczerstwo, piękna kobieta w bieli i błękicie z płonącą pochodnią w ręce. Drugą ręką ciągnie ona za włosy prawie nagiego młodzieńca, który składa ręce do modlitwy. Dwie towarzyszki, Podstęp i Zdrada, układają jej włosy. Po lewej kobieta w czarnych szatach, Skrucha, odwraca się ku nagiej Prawdzie, która wskazuje ręką niebo. Postać Prawdy wywodzi się z Wenus z „Narodzin Wenus”.

Jak namalowano obraz i czego dotyczy?

To tempera na desce o wymiarach 62 na 91 cm, czyli obraz znacznie mniejszy niż wielkie dzieła mitologiczne Botticellego. Akcja toczy się w bogatej sali tronowej. Jej łuki i nisze wypełniają malowane posągi i płaskorzeźby z bohaterami antyku i scenami z mitów. Przez arkady widać płaskie morze. Postacie są wydłużone i pełne ruchu, a statuy namalowane w stylu epoki Botticellego.

Obraz jest uznawany za prawdopodobnie ostatnie zachowane dzieło świeckie malarza. Badacze od dawna zastanawiają się, czy myślał o konkretnej ofierze oszczerstwa, na przykład o sobie albo o kaznodziei Girolamie Savonaroli. To jednak tylko hipotezy, bez potwierdzenia w dokumentach.

Losy obrazu i gdzie go zobaczyć

Giorgio Vasari widział obraz kilkadziesiąt lat później u syna pewnego florenckiego bankiera. Według Vasariego Botticelli podarował obraz właśnie temu bankierowi, choć mógł go wcześniej malować dla siebie. Później obraz trafił do zbiorów Medyceuszy w Pałacu Pitti, a najpóźniej w 1773 roku do Galerii Uffizi. Należy do niej do dziś.