Macierzyństwo – Macierzyństwo (Żona z Helenami) (1905)
Stanisław Wyspiański wykonał „Macierzyństwo” pastelem wiosną i latem 1905 roku w Krakowie. Przedstawia żonę artysty karmiącą niemowlę oraz córkę Helenkę, pokazaną dwukrotnie, na tle kwitnących pelargonii. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Krakowie.
Stanisław Wyspiański (1869–1907), Macierzyństwo (1905) · Muzeum Narodowe w Krakowie.
Jak powstało „Macierzyństwo” z 1905 roku?
W raptularzu artysta nazwał ten pastel „Żona z Helenami”. Muzeum Narodowe w Krakowie przytacza jego zapiski z 1905 roku, które pozwalają odtworzyć pracę dzień po dniu. W kwietniu rysował Helenę, raz „z żółtą kokardą”. Pod koniec maja powstawała „żona z geraniami”, a 30 maja „fuksja wielka”. 8 czerwca Wyspiański przeniósł motyw „żony ze Stasiem” z dawnego rysunku na karton z fuksjami, przez co kaftan stał się haftowany w fuksje. W lipcu notował, że nie może podołać postaci Heleny.
Kompozycja wyrosła z wcześniejszego portretu. W 1902 roku Wyspiański narysował żonę karmiącą synka Stasia. Ta pierwsza wersja należy dziś do Muzeum Narodowego w Warszawie. Trzy lata później artysta rozbudował scenę o dwie postacie córki i duże liście pelargonii w tle. Na odwrociu krakowskiego pastelu jest napis „Czerwiec 1905 / Kraków”, a z przodu sygnatura „SW / 1905”.
ArtystaStanisław Wyspiański (1869–1907)
DziełoMacierzyństwo (1905)
Technikapastel na papierze, 58,8 × 91 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Krakowie
Kto jest na obrazie?
Matką jest Teodora Teofila z Pytków (1868–1957), żona artysty. Pochylona nad dzieckiem, karmi je piersią. Według zapisków Wyspiańskiego motyw matki z niemowlęciem pochodzi z rysunku „żony ze Stasiem”, czyli z najmłodszym synem, urodzonym w grudniu 1901 roku.
W lewej części obrazu widać Helenkę, starszą córkę Wyspiańskich, urodzoną w 1896 roku. Artysta pokazał ją dwa razy: raz na wprost, raz z profilu. Obie postacie mają duże żółte kokardy we włosach i z uwagą patrzą na ssące dziecko. Tło wypełniają liście i białe kwiaty pelargonii. Zielony kaftan matki pokrywa ornament z liści i czerwonych kwiatów fuksji.
Co oznacza „Macierzyństwo” Wyspiańskiego?
Muzeum Narodowe w Krakowie przytacza interpretację Zdzisława Kępińskiego z monografii artysty z 1984 roku. Według niego obraz stał się symbolem uniwersalnej zagadki macierzyństwa. Dziewczynka patrzy na niemowlę z naiwnym przejęciem, jak na coś cudownego. Białe pelargonie reprezentują przyrodę jako tło tego wydarzenia.
Kępiński zwrócił też uwagę na zmianę koloru. Kaftanik karmiącej, na portrecie z 1902 roku niebieski, tu jest zielony, jak liście pelargonii, co łączył z wegetacją natury. Fuksje na kaftanie wybrano, bo kwiaty te hodowano w wiejskich oknach dla ich kunsztownej budowy. Polska Wikipedia określa „Macierzyństwo” z 1905 roku jako obraz uchodzący za najsłynniejszy w dorobku Wyspiańskiego.
Jak pastel trafił do Muzeum Narodowego w Krakowie?
Pastel pokazano w 1906 roku w Krakowie na IX Wystawie „Sztuki”. Dzieło kupił Feliks Jasieński, krakowski kolekcjoner, który w 1920 roku przekazał je muzeum. Praca ma wymiary 58,8 × 91 cm i numer inwentarzowy MNK III-r.a-10898.
Nalepki na odwrociu dokumentują późniejsze wystawy, m.in. „Stanisław Wyspiański i jego współcześni” w Krakowie w 1957 roku oraz „50 lat malarstwa polskiego” w Brukseli w 1959 roku. Wcześniejszą wersję z 1902 roku kupili w 1907 roku Jakub i Alina Glassowie, a w 1935 roku podarowali ją Muzeum Narodowemu w Warszawie.
