Stanisław Wyspiański namalował „Portret Marii Waśkowskiej” w 1894 roku w Krakowie, łącząc gwasz i pastel. Przedstawia jego cioteczną siostrę, wtedy niespełna dwudziestoletnią, w jasnoniebieskiej sukni. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Stanisław Wyspiański (1869–1907), Portret Marii Waśkowskiej (1894) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Kim była Maria Waśkowska?
Maria Waśkowska (1875–1959), po mężu Kreiner, była cioteczną siostrą artysty. Jej rodzicami byli Teodora z Rogowskich i Wawrzyniec Waśkowski. Matka Stanisława Wyspiańskiego również pochodziła z Rogowskich. Wyspiański często portretował osoby z najbliższego kręgu rodzinnego, w tym Marię i jej młodszą siostrę Felicję.
Pastel jest sygnowany w prawym dolnym rogu: „Stanisław Wyspiański / Kraków Luty 1894”. Muzeum zaznacza, że data jest zatarta i podaje ją za przewodnikiem po galerii z 1965 roku.
ArtystaStanisław Wyspiański (1869–1907)
DziełoPortret Marii Waśkowskiej (1894)
Technikagwasz i pastel na papierze, 65,8 × 57 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Jak Wyspiański malował portrety Marii?
Maria opisała we wspomnieniach, że kuzyn wykonał trzy jej portrety. Pierwszy przedstawiał ją w jasnoniebieskiej sukni z krótkimi rękawami. Wyspiański tak ułożył kołnierzyk, żeby odsłonić szyję. Drugi był portretem z młodszą siostrą Felą, a trzeci pastelową główką z profilu. Wspomnienie przytacza Krystyna Zbijewska w książce „Orzeł w kurniku” (1980).
Według Marii artysta malował ją zawsze przed wieczorem, gdy zachodzące słońce świeciło prosto w okna mieszkania wujostwa. Długo przyglądał się jej z różnych stron i odległości, zanim zaczął pracę. Potem malował w milczeniu, czasem coś krótko zaśpiewał. Muzeum Narodowe w Warszawie uważa, że warszawski pastel to prawdopodobnie ten pierwszy z opisanych portretów.
Co przedstawia obraz?
Młoda kobieta siedzi na wprost, z rękami skrzyżowanymi na blacie. Ma grzywkę i długie, rozpuszczone włosy, a z jednej strony warkocz opadający na pierś. Na szyi nosi ciemną aksamitkę. Jasnoniebieska suknia ma koronkowy kołnierz i bufiaste rękawy przewiązane czarną wstążką. Tło jest gładkie, zielononiebieskie.
Muzeum zwraca uwagę, że w porównaniu z późniejszymi portretami Wyspiańskiego ten ma delikatny modelunek, choć pastel nałożono ekspresyjnie. Najmocniejszy akcent kolorystyczny pada na twarz. Według muzeum dla Wyspiańskiego twarz wyrażała nie tylko myśli, ale też charakter portretowanej osoby.
Gdzie jest oryginał i inne portrety Marii?
Obraz ma wymiary 65,8 × 57 cm. Wykonano go gwaszem i pastelem na papierze naciągniętym na blejtram. Muzeum Narodowe w Warszawie kupiło go w 1950 roku od Andrzeja Rotwanda (nr inw. 131911). W dawnych katalogach występował też pod tytułami „Portret dziewczyny z aksamitką na szyi”, „Panienka” i „Dziewczynka”.
Profilowy portret Marii, pastel w formie tonda, należy do zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu i pochodzi z Galerii Rogalińskiej. Portret Marii z siostrą Felicją uznaje się za zaginiony. Obraz pokazywano m.in. w 1933 roku na wystawie w warszawskiej Zachęcie oraz w 2007 roku na wystawie „Jak meteor... Stanisław Wyspiański (1869–1907)” w Muzeum Narodowym w Warszawie.
