Alfons Mucha – Zodiak

Zamówienie z rue Bonaparte i narodziny astrologicznego arcydzieła

Historia powstania „Zodiaku” wiąże się bezpośrednio z działalnością awangardowego paryskiego czasopisma literacko-artystycznego „La Plume”, prowadzonego przez wpływowego krytyka Léona Deschampsa. Redakcja „La Plume” była wówczas sercem paryskiej bohemy – to tam spotykali się symboliści, poeci dekadentyzmu i pionierzy rodzącego się Art Nouveau. Deschamps, zachwycony wcześniejszymi pracami Muchy, zamówił u artysty ekskluzywny kalendarz ścienny na rok 1897, który miał być dołączany do prenumeraty pisma.

Mucha, który od młodości żywił głębokie zainteresowanie mistycyzmem, teozofią oraz symboliką wolnomularską, postanowił odejść od szablonowych koncepcji kalendarzowych. Zamiast ilustrować pory roku czy sceny mitologiczne, sięgnął po kosmiczny porządek wszechświata – krąg zodiakalny. Praca nad litografią na kamieniu trwała wiele tygodni; artysta osobiście cyzelował każdy detal, tworząc kompozycję o niespotykanym dotąd zagęszczeniu znaczeń symbolicznych.

Efekt przeszedł najśmielsze oczekiwania wydawcy. Léon Deschamps był tak oszołomiony pięknem grafiki, że natychmiast wykupił od Champenois prawa do wykorzystania jej jako oficjalnego plakatu promocyjnego czasopisma „La Plume”. Dodatkowo na wystawie Salon des Cent zaprezentowano limitowaną tekę kolekcjonerską, która zyskała entuzjastyczne recenzje w całej prasie europejskiej.

Bizantyjska kamea, mistyczny nimb i geometria konstelacji

Kompozycja „Zodiaku” opiera się na genialnie wyważonym kontraście między majestatyczną statyką postaci a dynamicznym rytmem ornamentu. Profil kobiety nawiązuje bezpośrednio do starożytnych rzeźbionych gemm, medali renesansowych oraz mozaik z Rawenny. Jej arystokratyczna, niemal posągowa twarz emanuje niewzruszonym spokojem i wiedzą tajemną. Włosy, misternie splecione i podtrzymywane przez skomplikowany, złoty diadem wysadzany kaboszonami, przechodzą w typowe dla Muchy falujące wstęgi arabeski.

Wokół głowy niewiasty artysta rozpiął potężną aureolę zawierającą dwanaście medalionów ze znakami zodiaku, rozdzielonych stylizowanymi motywami astralnymi. W dolnych narożach kompozycji umieszczono personifikacje Słońca i Księżyca oraz gałązki wawrzynu. Całość spowija niezwykle wyrafinowana kolorystyka: głęboki błękit nocy, terakota, spatynowane złoto i ciepłe odcienie kości słoniowej. Precyzja rysunku technicznego i jubilerskich detali do dziś budzi podziw współczesnych grafików.

Ikona secesji w kanonie światowego dizajnu

Po gigantycznym sukcesie „Zodiaku” styl Muchy stał się oficjalnym językiem wizualnym paryskiego fin-de-siècle'u. Motywy zodiakalne z projektu zaczęły pojawiać się na francuskich zegarach kominkowych, klamrach do pasów, oprawach ksiąg i żakardowych tkaninach obiciowych. Dzieło to ostatecznie ugruntowało pozycję Muchy jako reformatora sztuki użytkowej na kontynencie.

Dziś rzadkie, wczesne odbitki litograficzne „Zodiaku” osiągają zawrotne kwoty na aukcjach sztuki w Paryżu i Londynie, a muzealne egzemplarze w praskim Mucha Museum i paryskim Petit Palais niezmiennie przyciągają rzesze miłośników secesyjnego kunsztu.