Arcydzieło Baroku · Odruch Bólu, Psychologia i Teatr Gestu
Chłopiec ugryziony przez jaszczurkę (1594–1595)
Gdy w połowie lat dziewięćdziesiątych XVI wieku Caravaggio postanowił namalować scenę rodzajową z młodym chłopcem sięgającym po owoce, dokonał czegoś, czego nikt przed nim nie odważył się zrobić w malarstwie europejskim. Zamiast statycznej pozy, uchwycił ułamek sekundy: gwałtowne drgnienie mięśni, skurcz bólu i przeraźliwy krzyk zaskoczenia, gdy zza płatków róży wyskakuje jaszczurka i wbija zęby w palec modela. „Chłopiec ugryziony przez jaszczurkę” to rewolucyjny manifest fizjonomiki i zmysłowego realizmu baroku.
Caravaggio, Chłopiec ugryziony przez jaszczurkę (Ragazzo morso da un ramarro) (1594–1595) · Zbiory: The National Gallery, Londyn.
Ułamek sekundy na płótnie: Odruch i grymas bólu
W latach 1594–1595 młody Caravaggio intensywnie eksperymentował z ekspresją ludzkich emocji. Tradycja renesansowa nakazywała malarzom przedstawiać postaci w stanie dostojeństwa i opanowania. Caravaggio z pasją badacza natury postanowił utrwalić na płótnie to, co najbardziej ulotne: odruch fizjologiczny i nagły szok wywołany niespodziewanym bólem.
Bohaterem obrazu jest znów młody chłopiec o androgynicznej urodzie, z białą różą wpiętą w gęste loki, ubrany w luźną tunikę odsłaniającą prawe ramię. Sięgnął po soczyste owoce leżące na stole, nie zauważając, że wśród gałązek i liści ukryła się mała, zielona jaszczurka. W ułamku sekundy gad rzuca się do ataku i zaciska szczęki na środkowym palcu prawej dłoni młodzieńca.
Reakcja chłopaka jest błyskawiczna i bezbłędnie oddana: całe jego ciało cofa się w odruchu ucieczki, lewa ręka unosi się w geście obrony, brwi gwałtownie ściągają się ku sobie, tworząc głębokie bruzdy na czole, a usta rozwierają się w donośnym krzyku. W tym jednym grymasie Caravaggio zamknął całą prawdę o kruchości ludzkiego bezpieczeństwa.
MalarzCaravaggio (Michelangelo Merisi, 1571–1610)
Dzieło i technikaChłopiec ugryziony przez jaszczurkę (ok. 1594–1595) olej na płótnie
Kolekcja muzealnaNational Gallery Londyn, Wielka Brytania
Polska manufakturaSzyjemy Sztukę (Polska Manufaktura)
Wirtuozeria szkła: Woda, róża i odbicie okna
Dolna partia obrazu to kolejny popis geniuszu Caravaggia w dziedzinie martwej natury. Na stole stoi szklany wazon wypełniony krystalicznie czystą wodą, w której zanurzone są pędy róży i jaśminu. Sposób, w jaki artysta oddał załamanie światła w szkle i na powierzchni wody, wprawiał w zachwyt jemu współczesnych.
Na zaokrąglonej ściance wazonu widać mikroskopijne odbicie okna z ramą komnaty, w której pracował malarz. Na powierzchni owoców i blacie stołu lśnią krople rosy, tak świeże i namacalne, że widz ma ochotę zetrzeć je palcem. Alegoria jest jasna i wielowarstwowa: róża kusi pięknem, lecz kryje ostre kolce; słodkie czereśnie nęcą podniebienie, lecz wśród nich czyha jaszczurka. W miłości zmysłowej rozkosz jest nierozerwalnie spleciona z nagłym cierpieniem.
Obraz jest także traktatem o pięciu zmysłach: widzimy dotyk (ugryzienie), wzrok (spojrzenie jaszczurki i chłopca), słuch (krzyk), smak (owoce) i węch (pachnąca róża).
“
„Nie ma róży bez kolców, a za każdą chwilę rozkoszy trzeba zapłacić nagłym ukąszeniem losu.”
Ikona kolekcji National Gallery w Londynie
W 1986 roku londyńska wersja obrazu została zakupiona do zbiorów The National Gallery w Londynie dzięki wsparciu fundacji Johna Getty'ego i jest dziś jednym z najpopularniejszych obrazów włoskiego baroku w Wielkiej Brytanii.
„Chłopiec ugryziony przez jaszczurkę” wyznaczył nowe standardy dramatyzmu i psychologii w sztuce. Pokazał, że wielkie malarstwo nie musi opowiadać o bitwach ani koronacjach – może skupić się na jednym ułamku sekundy z życia zwykłego człowieka, czyniąc go nieśmiertelnym.
Zbiory i ekspozycja
Oryginał w zbiorach muzealnych
Arcydzieło można podziwiać w The National Gallery w Londynie. Drugą autorską wersję płótna eksponuje Fondazione Roberto Longhi we Florencji.
Sztuka w Twojej codzienności: Kolekcja z motywem „Chłopiec ugryziony przez jaszczurkę”
Dodaj swojemu otoczeniu nuty barokowej ekspresji, niezwykłej dynamiki i zmysłowej elegancji. Kolekcja produktów z motywem „Chłopca ugryzionego przez jaszczurkę” Caravaggia to unikatowe torby, kosmetyczki i akcesoria szyte w Polsce z zachowaniem najwyższej jakości druku.
