Caravaggio – Bachus

Antyk w rzymskiej tawernie i kardynalski mecenat

Około 1596 roku dwudziestopięcioletni Caravaggio znalazł schronienie pod dachem wpływowego kardynała Francesco Marii del Monte w Palazzo Madama w Rzymie. Kardynał, wybitny dyplomata i koneser sztuki, dostrzegł w bezdomnym i porywczym Lombardczyku iskrę czystego geniuszu. To na jego zamówienie – prawdopodobnie jako wysublimowany podarunek dla wielkiego księcia Toskanii Ferdynanda I Medyceusza – powstał „Bachus”.

Malarz podszedł do mitologicznego tematu w sposób prowokacyjny. Zamiast wyidealizowanego greckiego boga Dionizosa, Caravaggio posadził na szezlongu swojego przyjaciela i asystenta, szesnastoletniego Mario Minnitiego. Chłopak jest półnagi, niedbale owinięty białą draperią przypominającą prześcieradło, a na głowie ma wieniec upleciony ze świeżych liści winorośli. Jego policzki płoną rumieńcem, spojrzenie spod ciemnych brwi jest senne i uwodzicielskie, a lewa dłoń podaje widzowi kielich wina z delikatną falą na powierzchni, zdradzającą lekkie drżenie ręki.

Wszystko w tym obrazie pachnie rzymską tawerną i zmysłowością. Caravaggio nie upiększał modela: odsłonięte ramię jest blade, podczas gdy twarz i dłonie są spalone słońcem od włóczenia się po ulicach Wiecznego Miasta, a pod paznokciami chłopaka wyraźnie widać czarne smugi brudu. Był to policzek wymierzony w skostniały akademizm.

Martwa natura i filozofia vanitas w koszu z owocami

Przed Bachusem stoi kamienny stół, na którym spoczywa ceramiczny kosz wypełniony owocami oraz kryształowa karafka z ciemnoczerwonym winem. Ta partia obrazu to jedno z najwspanialszych dokonań w historii europejskiej martwej natury. Caravaggio nie namalował jednak owoców idealnych – na jabłku widać dziurę wygryzioną przez robaka, liście winogron są zwiędłe i podziurawione przez szkodniki, a na skórce figi pojawia się nalot pleśni.

To czytelny symbol vanitas – kruchości ziemskich rozkoszy i nieuchronności przemijania. Bachus kusi kielichem i zmysłowym zaproszeniem, lecz psujące się owoce natychmiast przypominają: młodość, piękno i upojenie trwają tylko ulotną chwilę. Światłocień (chiaroscuro) jest tu precyzyjnie kontrolowany – ostre światło padające z lewej strony wydobywa z mroku plastyczną rzeźbiarskość ciała i krystaliczną przezroczystość szkła.

Zapomniane arcydzieło i triumfalny powrót w Uffizi

Po przekazaniu obrazu Medyceuszom płótno trafiło do willi w Artimino, a z czasem zostało zapomniane i przeniesione do magazynów, gdzie przeleżało niemal trzy stulecia bez przypisania autorstwa. Dopiero w 1913 roku wybitny włoski historyk sztuki Roberto Longhi rozpoznał w nim rękę genialnego Lombardczyka i przywrócił dzieło światowej historii sztuki.

Dziś „Bachus” to jeden z absolutnych filarów ekspozycji w Galerii Uffizi we Florencji. Przed płótnem nieustannie gromadzą się tłumy, zafascynowane hipnotycznym wzrokiem młodzieńca, który od ponad czterystu lat wznosi niemy toast za triumf prawdy w sztuce.