Głowa Meduzy – Medusa (Scudo con testa di Medusa) (ok. 1597–1598)
Caravaggio namalował „Głowę Meduzy” na wypukłej drewnianej tarczy, która miała być paradnym elementem uzbrojenia. Kardynał Francesco Maria del Monte podarował ją wielkiemu księciu Toskanii Ferdynandowi I Medyceuszowi w 1598 roku. Tarcza znajduje się w Galerii Uffizi we Florencji.
Obraz powstał jako podarunek dla dworu Medyceuszy. Kardynał Francesco Maria del Monte, protektor Caravaggia i przedstawiciel wielkiego księcia Toskanii w Rzymie, wiedział, że Ferdynand I urządza we Florencji salę z kolekcją broni. Postanowił wzbogacić ją o tarczę paradną, czyli rotellę, ozdobioną przez swojego malarza. Według zapisów medycejskiej Garderoby kardynał osobiście przekazał dar 25 lipca 1598 roku.
Tarczę umieszczono w zbrojowni wielkiego księcia, przy figurze jeźdźca w perskiej zbroi, wśród innych broni turniejowych i paradnych. Według opisu Uffizi trafiła tam bez nazwiska autora, a w inwentarzu z 1631 roku zapisano ją już jako dzieło Caravaggia. Gdy w XVIII wieku zbrojownię zlikwidowano, a zbiory broni sprzedano, tarcza z Meduzą pozostała w kolekcji.
DziełoGłowa Meduzy (ok. 1597–1598) Medusa (Scudo con testa di Medusa)
Technikaolej na płótnie naklejonym na wypukłą tarczę z drewna topolowego, 60 × 55 cm
Gdzie jest oryginałGaleria Uffizi, Florencja
Co przedstawia obraz?
W micie Perseusz odcina głowę Meduzie, potworowi z wężami zamiast włosów, której spojrzenie zamieniało ludzi w kamień. Aby nie patrzeć jej w oczy, bohater posługuje się odbiciem w lśniącej tarczy. Odciętą głowę oddaje potem Atenie, rzymskiej Minerwie, która umieszcza ją na swojej egidzie. Caravaggio nie pokazuje walki. Maluje samą głowę w chwili tuż po ścięciu: z szeroko otwartymi oczami, zmarszczonym czołem i ustami otwartymi do krzyku, z krwią tryskającą z szyi.
Malarz pracował na płótnie naklejonym na wypukłą tarczę z drewna topolowego. Mimo krzywizny podłoża obraz sprawia wrażenie płaskiego tła, na którym unosi się głowa. Światło pada z góry i rzuca cień na zielone tło, przez co tło wydaje się wklęsłe, a głowa wysunięta ku widzowi. Badania techniczne opisują kilka warstw zaprawy i zieleń tła uzyskaną z grynszpanu i żółcieni ołowiowo-cynowej.
Co oznaczała głowa Meduzy dla Medyceuszy?
W kulturze renesansu głowa Meduzy miała znaczenie symboliczne. Lodovico Dolce w „Dialogu o kolorach” z 1565 roku opisywał ją jako znak roztropności zdobytej dzięki mądrości. Wizerunek miał też odstraszać zło i wrogów, dlatego dobrze pasował do tarczy. Według opisu Uffizi Medyceusze chętnie posługiwali się tym motywem jako symbolem swojej siły militarnej. We Florencji stał już wtedy na Piazza della Signoria brązowy „Perseusz z głową Meduzy” Benvenuta Celliniego.
Tarcza mogła też przywoływać słynną opowieść o młodym Leonardzie da Vinci, który według znanej wówczas anegdoty namalował na tarczy przerażającego potwora. Badacz Kimura uważa, że Caravaggio chciał pokazać przewagę malarstwa nad rzeźbą, bo w tej samej sali była żelazna tarcza z reliefową głową Meduzy. Często powtarza się także opinię, że Meduza ma rysy samego Caravaggia. To jednak interpretacje, a nie udokumentowane intencje malarza.
Ile jest wersji „Meduzy” i gdzie je zobaczyć?
Znane są dwie wersje. Pierwsza, nazywana „Meduzą Murtoli” od madrygału, który poeta Gaspare Murtola poświęcił obrazowi, jest w kolekcji prywatnej. Jest nieco mniejsza i ma sygnaturę „Michel A F” wpisaną w strugę krwi. Druga, większa wersja o wymiarach 60 × 55 cm, to tarcza z Galerii Uffizi. Pochwałę tego obrazu zamieścił też poeta Giambattista Marino w zbiorze „Galeria”.
Tarcza należy do zbiorów Galerii Uffizi, tych samych co „Bachus” Caravaggia, i ma numer inwentarza 1890 n. 1351. Wersja florencka nie jest sygnowana.
