Narcyz – Narciso (ok. 1597–1599 (przy atrybucji Caravaggiowi))
Obraz „Narcyz” przedstawia mitologicznego młodzieńca, który pochyla się nad wodą i wpatruje we własne odbicie. Tradycyjnie przypisuje się go Caravaggiowi i datuje na lata 1597–1599, choć część badaczy uważa, że namalował go inny artysta. Płótno należy do zbiorów Galleria Nazionale d'Arte Antica w Palazzo Barberini w Rzymie.
Historię Narcyza opowiada Owidiusz w trzeciej księdze „Metamorfoz”. Piękny młodzieniec zakochuje się we własnym odbiciu w wodzie. Nie potrafi się od niego oderwać i w końcu umiera z tęsknoty. Mit był dobrze znany w kręgach rzymskich kolekcjonerów, w których obracał się Caravaggio, m.in. u kardynała Francesca Marii del Monte i bankiera Vincenza Giustinianiego.
Temat miał też znaczenie dla samych malarzy. Renesansowy teoretyk Leon Battista Alberti pisał w traktacie o malarstwie, że wynalazcą malarstwa był Narcyz, bo malowanie przypomina obejmowanie powierzchni wody, w której odbija się obraz.
DziełoNarcyz (ok. 1597–1599 (przy atrybucji Caravaggiowi)) Narciso
Technikaolej na płótnie
Gdzie jest oryginałGalleria Nazionale d'Arte Antica (Palazzo Barberini), Rzym
Co widać na obrazie?
Młodzieniec klęczy nad ciemną taflą wody i opiera się na obu rękach. Ma na sobie strój z czasów malarza, a nie kostium antyczny: kaftan z ozdobnej tkaniny i białą koszulę. Pochyla głowę ku odbiciu, które powtarza jego postać w dolnej części płótna.
Tło jest ciemne, a kolorystyka prawie jednobarwna, w odcieniach brązu. Światło pada z lewej strony i wydobywa z mroku twarz, dłonie, koszulę i odsłonięte kolano. Historyczka sztuki Rossella Vodret zwróciła uwagę, że postać i jej odbicie tworzą układ podobny do figury na karcie do gry: górna połowa jest lustrzanym odbiciem dolnej, aż po fałdy rękawów. Pionowy format płótna wzmacnia to podwojenie. Ramiona młodzieńca i jego odbicie zamykają postać w rodzaj kręgu.
Jak interpretuje się „Narcyza”?
Obraz bywa odczytywany jako alegoria wzroku, jako obraz poznawania Boga przez poznanie samego siebie albo jako refleksja o relacji człowieka i natury. W XVI wieku mit traktowano też jako przestrogę. Literat Tommaso Stigliani pisał, że pokazuje on nieszczęśliwy koniec tych, którzy zbyt mocno kochają to, co do nich należy.
Część autorów widzi w obrazie także opowieść o samym malarstwie: postać zapatrzona w swój wizerunek przypomina artystę, który tworzy obraz z odbicia rzeczywistości. To jednak interpretacje, a nie wiedza o intencjach autora.
Czy „Narcyza” na pewno namalował Caravaggio?
Nie ma co do tego zgody. Obrazu nie wymieniają dawne źródła o Caravaggiu. Roberto Longhi zobaczył go w 1913 roku w Mediolanie, w prywatnej kolekcji, i w 1916 roku opublikował jako dzieło Caravaggia. W 1974 roku Maurizio Marini wskazał pozwolenie na wywóz dzieł z 1645 roku, w którym wymieniono „Narcyza” Caravaggia, ale nie wiadomo, czy chodzi o ten obraz.
Już w latach 70. XX wieku Cesare Brandi zaproponował jako autora malarza zwanego Spadarino. W 1986 roku tę propozycję rozwinął Gianni Papi, a z czasem przyjęło ją wielu badaczy. Zwolennicy Spadarina datują obraz na około połowę XVII wieku. Płótno trafiło do Galleria Nazionale d'Arte Antica w 1916 roku jako dar. Galeria mieści się w Palazzo Barberini w Rzymie.
Oryginał
Gdzie zobaczyć obraz „Narcyz”?
Galleria Nazionale d'Arte Antica (Palazzo Barberini), Rzym.
