Caravaggio – Powołanie świętego Mateusza

Kaplica Contarelli i rewolucja w sercu Rzymu

Zamówienie na dekorację kaplicy ufundowanej przez francuskiego kardynała Mathieu Cointrela (włoskiego Matteo Contarelliego) było dla dwudziestoośmioletniego Caravaggia pierwszym monumentalnym zleceniem publicznym. Dotychczas znany z obrazów sztalugowych dla prywatnych mecenasów, stanął przed wyzwaniem stworzenia wielkoformatowych płócien o tematyce sakralnej dla kościoła narodowego Francuzów w Rzymie – San Luigi dei Francesi.

Scena rozgrywa się wokół stołu w kantorze poborcy podatkowego. Przy stole siedzi pięciu mężczyzn w modnych, aksamitnych i jedwabnych strojach z epoki Caravaggia. Liczą monety zebrane od mieszkańców. Z prawej strony do komnaty wkracza bosy, owinięty w prostą szatę Jezus Chrystus w towarzystwie świętego Piotra. Chrystus unosi prawą dłoń i wyciąga palec w stronę celnika Lewiego (przyszłego ewangelisty Mateusza).

Reakcja Mateusza jest pełna niedowierzania: przyciska palec do piersi, jakby pytał: „Czy to naprawdę ja? Czy wzywasz mnie, nędznego poborcę podatków?”. Dwaj młodzieńcy z lewej strony stołu są tak pochłonięci chciwym liczeniem srebrników, że nawet nie podnoszą głów, nie dostrzegając obecności Zbawiciela. Caravaggio ukazał moment absolutnego wyboru moralnego.

Snop światła jako łaska Boża i cytat z Michała Anioła

Geniusz kompozycji opiera się na bezprecedensowym użyciu światła. Ostre, ukośne światło nie pochodzi z okna widocznego na ścianie (które jest ciemne i zakurzone), lecz wpada z niewidocznego źródła ponad ramieniem Chrystusa. Promień ten rozcina gęsty mrok pomieszczenia, oświetlając twarz i gest Mateusza. W teologii baroku światło to symbolizuje łaskę uświęcającą, która bez uprzedzenia wdziera się w grzeszny świat codzienności.

Warto zwrócić uwagę na dłoń Chrystusa: jej ułożenie jest niemal dosłownym odwróceniem słynnego gestu ręki Adama ze „Stworzenia Adama” Michała Anioła na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej. Chrystus jest Nowym Adamem, który swym gestem nie powołuje człowieka do życia biologicznego, lecz do nowego życia duchowego. Ten dyskretny dialog z Michałem Aniołem Buonarrotim był popisem erudycji młodego Caravaggia.

Nieprzerwana obecność in situ w Wiecznym Mieście

W przeciwieństwie do setek dzieł rozproszonych po światowych muzeach, „Powołanie świętego Mateusza” można do dziś podziwiać dokładnie w tym samym miejscu, dla którego zostało stworzone – w zaciemnionej kaplicy San Luigi dei Francesi w Rzymie, naprzeciwko „Męczeństwa świętego Mateusza”.

Każdego dnia przed kaplicą gromadzą się setki pielgrzymów i koneserów sztuki, wrzucających monetę do automatu oświetlającego kaplicę, by choć przez kilkadziesiąt sekund doświadczyć porażającej siły barokowego światłocienia, który na zawsze odmienił oblicze sztuki sakralnej.