Jacek Malczewski namalował „Błędne koło” w latach 1895–1897. To duży obraz olejny, zaliczany do najważniejszych dzieł artysty i zwykle odczytywany jako alegoria roli twórcy. Oryginał należy do zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu.
Jacek Malczewski (1854–1929), Błędne koło (1895–1897) · Muzeum Narodowe w Poznaniu, Poznań.
Kiedy powstało „Błędne koło”?
Płótno powstało w latach 1895–1897, w epoce Młodej Polski. Część opracowań, w tym Wikidata, podaje samą datę ukończenia, czyli 1897 rok. Malczewski (1854–1929) miał wtedy nieco ponad czterdzieści lat. Obraz łączy realistycznie malowane postaci ze światem wyobraźni, co jest typowe dla jego symbolicznych kompozycji.
Polska Wikipedia zalicza „Błędne koło” do najwybitniejszych dzieł malarza, a angielska wymienia je wśród jego głównych prac. Obraz jest duży: ma 174 na 240 cm. To olej na płótnie.
Do podobnych pytań o powołanie artysty, rolę sztuki i narodowe mity Malczewski wracał w kolejnych latach. Opracowania zestawiają pod tym względem „Błędne koło” z „Melancholią” oraz z „Rzeczywistością” z 1908 roku.
ArtystaJacek Malczewski (1854–1929)
DziełoBłędne koło (1895–1897)
Technikaolej na płótnie, 174 × 240 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Poznaniu, Poznań
Co przedstawia obraz?
W środku kompozycji, na szczycie drewnianej drabiny malarskiej, siedzi zamyślony chłopiec z pędzlem w dłoni. Według opisu w Wikipedii Malczewski przedstawił w nim samego siebie. Wokół chłopca wiruje w powietrzu krąg postaci: nagie bachantki, młodzi ludzie i starcy. Uosabiają one uczucia i wyobrażenia młodego twórcy.
Postaci unoszą się w nieokreślonej, ciemnej przestrzeni, a między nimi fruwają skóry lamparta. Nad głową chłopca widać kilka osób w strojach przypominających ludowe, a po bokach nagie kobiece ciała w skręconych pozach. Na pierwszym planie, przy samej drabinie, dwóch półnagich mężczyzn wyrywa się do przodu w gwałtownym ruchu. Lewa strona obrazu jest wyraźnie jaśniejsza i cieplejsza w barwach, prawa ciemniejsza i chłodniejsza.
Opracowania zwracają uwagę na paradoks tego obrazu. Postaci wyglądają na prawdziwe, bo są namalowane iluzjonistycznie. Jednocześnie wydają się nierealne, bo zajmują abstrakcyjną przestrzeń, która nie przypomina żadnego konkretnego miejsca.
Jak interpretować „Błędne koło”?
Obraz zwykle czyta się jako alegorię roli artysty i pytanie o naturę sztuki oraz powołanie twórcy. Jaśniejsza, lewa część może symbolizować zmysłową ekstazę, a ciemniejsza, prawa lęki i niepokoje artysty.
Historyczka sztuki Irena Kossowska widzi w tym obrazie wewnętrzny dualizm twórczości: jednocześnie witalność ludzkich instynktów i tragizm ludzkiego losu. Dualizm to temat obecny w wielu dziełach Malczewskiego. Podobny podział barw na jasną i ciemną część malarz zastosował w „Hamlecie polskim”.
Część autorów podkreśla też autobiograficzny charakter obrazu. Skoro w chłopcu na drabinie malarz przedstawił siebie, krąg postaci można czytać jako obraz jego własnych przeżyć, pragnień i obaw związanych z tworzeniem. Kompozycja nie podaje jednak prostego rozwiązania, a znaczenie poszczególnych figur pozostaje otwarte.
Gdzie można zobaczyć oryginał?
„Błędne koło” należy do zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu. W Galerii Malarstwa muzeum pokazywane są najbardziej znane symboliczne obrazy Malczewskiego. Przed wizytą warto sprawdzić na stronie muzeum, czy obraz jest aktualnie eksponowany.
