Jacek Malczewski – Pejzaż z jarzębiną, lewa część tryptyku Idź nad strumienie
Symbolizm · Kraków, 1909–1910
Pejzaż z jarzębiną, część lewa tryptyku „Idź nad strumienie” (1909–1910)
Jacek Malczewski namalował „Pejzaż z jarzębiną” w latach 1909–1910 jako lewe skrzydło tryptyku „Idź nad strumienie”. Obraz przedstawia kwitnący czerwonymi owocami pejzaż z drzewami jarzębiny i niewielką postacią kobiety. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie, razem z pozostałymi częściami tryptyku.
Jacek Malczewski (1854–1929), Pejzaż z jarzębiną, część lewa tryptyku „Idź nad strumienie” (1909–1910) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Skąd tytuł „Idź nad strumienie”?
Tytuł tryptyku pochodzi od samego artysty i jest cytatem z poematu Juliusza Słowackiego „Beniowski” (1841). Strofa zaczyna się od słów: „Idź nad strumienie, gdzie wianki koralów / Na twoje włosy kładła jarzębina”. Dalsze fragmenty poematu opowiadają o rycerzu, który wspomina młodzieńczą miłość i rezygnuje z niej, by walczyć o ojczyznę. Akcja „Beniowskiego” rozgrywa się w czasach konfederacji barskiej.
Według Muzeum Narodowego w Warszawie Malczewski nie ilustrował wiersza dosłownie. Z motywu jarzębiny i wspomnienia zbudował własną wizję, która może być retrospekcją, sennym marzeniem albo fantazją. Poezja Słowackiego towarzyszyła mu od wczesnych lat twórczości. Wcześniej inspirował się jego „Anhellim” w cyklu obrazów o zesłańcach.
ArtystaJacek Malczewski (1854–1929)
DziełoPejzaż z jarzębiną, część lewa tryptyku „Idź nad strumienie” (1909–1910)
Technikaolej na tekturze, 40 × 90 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Jak zbudowany jest tryptyk?
Malczewski wybrał formę tryptyku, znaną z tradycji ołtarzowej. Środkową część, „Adorację Madonny” (1910, olej na płótnie), zajmuje scena oddania czci Matce Boskiej z Dzieciątkiem. Malarz nadał jej postać kobiety z ludu i umieścił ją na wyniesieniu przypominającym studnię. Wokół gromadzą się postacie znane z innych jego obrazów: wędrowiec w wojskowym szynelu, harpia, dwa fauny i muza prowadząca Pegaza.
Skrzydła boczne to dwa pejzaże z jarzębiną. Część prawa pochodzi z 1909 roku, część lewa, widoczna na naszych produktach, jest datowana na lata 1909–1910. Obie namalowano olejem na tekturze. Środkowa część utrzymana jest w ciepłych barwach z mocną czerwienią sukni Marii, a skrzydła w stonowanych, rozbielonych zieleniach, różach, żółcieniach i szarościach.
Co widać na lewym skrzydle?
Na pierwszym planie po lewej rosną drzewa jarzębiny obsypane pomarańczowoczerwonymi owocami. Pod nimi stoi mała postać kobiety w ciemnej spódnicy. Ścieżka schodzi w dół zbocza, przy niej rośnie ogłowiona wierzba, a z prawej strony pną się w górę dwa cienkie, nagie pnie. W głębi rozciągają się łąki, pola i pas lasu, a przy horyzoncie pomarańczowe łany.
Muzeum zwraca uwagę, że drzewa, łąki, pola i ścieżki zostały ujęte w syntetyczne, dekoracyjne formy. Krajobraz traci przez to realny wymiar i staje się liryczną przestrzenią wspomnień, czymś w rodzaju pejzażu wewnętrznego. Zestawiając przyrodę ze sceną adoracji, malarz podkreślił duchowy wymiar całości.
Jak tryptyk trafił do muzeum i gdzie go zobaczyć?
Obraz jest sygnowany w lewym dolnym rogu: „1909 J Malczewski”. Wszystkie trzy części trafiły do Muzeum Narodowego w Warszawie 23 sierpnia 1939 roku jako fikcyjny dar Franciszka Goldberg-Górskiego, z którego kolekcji pochodziły. W czasie drugiej wojny światowej zostały wywiezione. Po wojnie odzyskano je w Jeleniej Górze, lewe skrzydło 24 lipca 1945 roku.
Dziś tryptyk należy do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Lewa część ma numer inwentarzowy MP 1048 MNW, prawa MP 1047 MNW, a środkowa MP 1046 MNW.
Oryginał
Gdzie zobaczyć „Pejzaż z jarzębiną, część lewa tryptyku „Idź nad strumienie””?
