Stworzona w latach 1890–1894 „Melancholia” Jacka Malczewskiego to dzieło powszechnie uznawane za artystyczny manifest Młodej Polski i jedno z najważniejszych płócien w dziejach polskiej kultury. Z głębi krakowskiej pracowni artysty, wprost ze sztalugi, wylewa się oszalały, wielopokoleniowy tłum postaci – powstańców w zgrzebnych szyneleach, kosynierów, dzieci, kapłanów, bachanek i żołnierzy – gnany wirem narodowych zrywów i rozpaczy ku otwartemu oknu. Tam jednak, na parapecie, czeka tajemnicza, spowita w żałobną czerń kobieta: Melancholia, która zatrzymuje pochód, nie pozwalając nikomu przekroczyć progu upragnionej wolności.
Jacek Malczewski, Melancholia (Prolog. Widzenie. Wiek ostatni w Polsce) (1890–1894) · Zbiory: Muzeum Narodowe w Poznaniu (Galeria w Rogalinie).
Wizja stulecia zniewolenia i narodowej niemocy
Pełny tytuł nadany dziełu przez Jacka Malczewskiego brzmi: „Melancholia. Prolog. Widzenie. Wiek ostatni w Polsce”. Malarz podjął w nim próbę rozliczenia całego XIX stulecia – wieku powstań, zsyłek na Sybir, straconych złudzeń i duchowego marazmu.
Kompozycja dzieła jest brawurowa i bezprecedensowa w sztuce europejskiej. Z lewej strony, zza sztalugi, wyłania się korowód postaci ułożonych w dynamiczną, falującą diagonalę. Na początku widzimy dzieciństwo i beztroską zabawę, potem młodzieńczy zapał bojowy, a wreszcie starość, kalectwo i rezygnację.
Wszystkie te postaci, wyposażone w broń, pędzle, skrzypce i kajdany, pędzą w amoku ku jasnemu oknu wychodzącemu na skąpany w słońcu ogród. Ów ogród to symbol utraconej niepodległości i raju wolności, do którego naród nie potrafi znaleźć klucza.
MalarzJacek Malczewski (1854–1929)
Dzieło i technikaMelancholia (Prolog. Widzenie) (1890–1894) Olej na płótnie
Kolekcja muzealnaMuzeum Narodowe w Poznaniu Poznań, Polska
Polska manufakturaSzyjemy Sztukę (Polska Manufaktura)
Malarz przed sztalugą i zagadka czarnej zjawy
Po lewej stronie płótna, tyłem do szalejącego tłumu, siedzi sam Malczewski. Pogrążony w skupieniu, z pędzlem w dłoni, zdaje się nie tyle reżyserować tę scenę, co być medium, przez które przemawiają duchy przeszłości i narodowe widziadła.
Postać w oknie – tytułowa Melancholia – to ucieleśnienie narodowego letargu, fatum i niemocy twórczej. Jej czarny welon i chłodna poza paraliżują pędzących bohaterów, zamieniając heroiczny zryw w bezowocną szarpaninę.
Dzieło stało się bezpośrednią inspiracją dla Stanisława Wyspiańskiego przy pisaniu dramatu „Wesele”. Taniec chocholi, senny trans i motyw narodowego uśpienia mają swoje bezpośrednie korzenie właśnie w rozedrganym płótnie Malczewskiego.
“
„To nie jest zwykły obraz. To jest krzyk pokolenia, które miało oręż i serce, a nie miało siły przekroczyć progu własnego cienia.”
Skarb narodowy w rogalińskiej galerii
„Melancholia” to bezdyskusyjnie jedno z najwybitniejszych arcydzieł w całych dziejach polskiego malarstwa. Format płótna (niemal dwa i pół metra szerokości) sprawia, że stojąc przed nim, czujemy fizyczny pęd i ciężar narodowej historii.
Dzieło zakupione przez Edwarda Aleksandra Raczyńskiego stanowi dziś absolutną perłę Galerii w Rogalinie (Muzeum Narodowe w Poznaniu). To obowiązkowy punkt na kulturalnej mapie Polski dla każdego, kto pragnie zrozumieć duszę Młodej Polski.
Zbiory i ekspozycja
Oryginał w zbiorach muzealnych
Płótno jest eksponowane w zabytkowej Galerii Obrazów przy Pałacu w Rogalinie – oddziale Muzeum Narodowego w Poznaniu, gromadzącym najwspanialsze dzieła Jacka Malczewskiego.
Sztuka w Twojej codzienności: Kolekcja z motywem „Melancholia”
Obcuj na co dzień z najważniejszym manifestem polskiego malarstwa modernistycznego. Nasza kolekcja tekstyliów i akcesoriów z motywem „Melancholii” Jacka Malczewskiego to propozycja dla osób poszukujących dzieł o ładunku historycznym, głębokiej symbolice i najwyższej jakości wykonania.
