Jacek Malczewski – Melancholia

Dlaczego „Melancholia” jest tak ważna?

Muzeum Narodowe w Poznaniu nazywa „Melancholię” dziełem programowym, manifestem zwrotu Malczewskiego ku symbolizmowi. Wcześniej malarz tworzył w duchu realizmu i naturalizmu, a głównym tematem jego obrazów był los zesłańców na Syberii. Po 1890 roku jego sztuka stała się na wskroś symboliczna.

Według Wikipedii „Melancholia” i „Błędne koło” (1895–1897) są uznawane za manifesty symbolizmu w malarstwie polskim. Oba obrazy zainspirowały Stanisława Wyspiańskiego przy pisaniu dramatu „Wesele” (1901).

Co przedstawia obraz?

Scena rozgrywa się we wnętrzu pracowni malarskiej. Po lewej, w głębi, siedzi przy sztalugach malarz zwrócony do widza plecami. Z jego płótna wyłania się i biegnie w szale korowód stłoczonych mężczyzn w różnym wieku, z atrybutami od kos po klepsydrę. Malczewski opatrzył obraz napisem: „Prolog. / Widzenie, Wiek ostatni w Polsce”.

W tłumie można rozpoznać kosynierów kościuszkowskich, żołnierzy napoleońskich, powstańców 1863 roku i zesłańców sybirackich. Są wśród nich młodzieńcy, dojrzali mężczyźni i starcy, a także przedstawiciele wsi, inteligencji, duchowieństwa, artyści i muzycy. Stanisław Witkiewicz pisał, że postacie te można skojarzyć z wcześniejszymi obrazami Malczewskiego.

Tłum biegnie niemal na oślep ku uchylonemu oknu po prawej. Przy oknie stoi kobieta w czarnej chuście, odwrócona od widza, zapatrzona w zielony ogród za szybą. Obraz ma 139 na 240 centymetrów i jest namalowany olejem na płótnie.

Kim jest kobieta w czerni i jak odczytywać obraz?

Według Muzeum Narodowego w Poznaniu kobieta przy oknie jest najprawdopodobniej personifikacją tytułowej Melancholii. Bywa też utożsamiana z Polonią, żałobą i śmiercią. Uchylone okno można czytać jako zapowiedź upragnionej wolności, do której dąży tłum, albo jako granicę między ziemskimi zmaganiami a wiecznością.

Muzeum proponuje trzy poziomy interpretacji. Pierwszy jest patriotyczny i dotyczy trzech pokoleń zniewolonych Polaków. Drugi jest uniwersalny: obraz pokazuje zmagania człowieka z przeciwnościami i staje się przedstawieniem vanitas, czyli przemijania. Trzeci dotyczy roli artysty.

Na obrazie jest bowiem dwóch malarzy. Ten przy sztalugach zdaje się nie widzieć korowodu, który sam powołał do życia. Drugi, przy prawej krawędzi, z paletą i pędzlem w rękach, dał się porwać tłumowi i został namalowany w chwili upadku.

Gdzie można zobaczyć „Melancholię”?

Obraz pochodzi z Galerii Rogalińskiej Edwarda Aleksandra Raczyńskiego, do której trafił drogą zakupu. Dziś jego właścicielem jest Fundacja im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu, a numer inwentarzowy to MNP FR 44.

Dzieło jest eksponowane w Galerii Rogalińskiej w Rogalinie pod Poznaniem, oddziale Muzeum Narodowego w Poznaniu, razem z innymi obrazami Malczewskiego z kolekcji Raczyńskich.