Jacek Malczewski – Hamlet polski - Portret Aleksandra Wielopolskiego

Kim był Aleksander Wielopolski z obrazu?

Portretowany to Aleksander Wielopolski (1861–1914), arystokrata i malarz amator. Był wnukiem margrabiego Aleksandra Wielopolskiego, naczelnika Rządu Cywilnego Królestwa Polskiego. Dziadek dążył do ugody z caratem i przeprowadził ważne reformy, ale ogłoszona przez niego branka do wojska rosyjskiego stała się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania styczniowego.

Ponieważ wnuk nosił to samo imię co dziadek, w literaturze zdarza się mylne twierdzenie, że obraz przedstawia margrabiego. To niemożliwe: margrabia zmarł w 1877 roku, a obraz powstał w 1903 roku.

Co przedstawia „Hamlet polski”?

W centrum stoi młody mężczyzna w stylizowanym, renesansowym stroju w zielone pasy. Patrzy przed siebie nieobecnym wzrokiem i obrywa płatki margerytki, a jednocześnie osłania kwiat dłonią. W pasie ma ładownicę, w której zamiast nabojów tkwią tubki farby. To znak jego malarskiej pasji.

Po lewej stronie obrazu stoi młoda, półnaga kobieta w strzępach biało-czerwonej szaty, z wiankiem z maków na głowie. Krzyczy i próbuje zrzucić kajdany z nadgarstków. Po prawej stoi starsza kobieta w łachmanach i wojskowym szynelu, z koroną z powrósła i kłosów. Jej ręce są skute. Mężczyzna nie zauważa żadnej z nich. W tle rozciąga się szeroki, rodzimy pejzaż, znany z innych obrazów Malczewskiego.

Obraz namalowano farbami olejnymi na płótnie o wymiarach 100 na 148 cm. Sygnatura w lewym dolnym rogu brzmi „J.Malczewski 1903”.

Co oznacza tytuł „Hamlet polski”?

Muzeum interpretuje kobiety jako dwie personifikacje Polski: dawną, skutą łańcuchami, i młodą, rewolucyjną, zdolną zrzucić kajdany niewoli. Portretowany, podobnie jak bohater dramatu Szekspira, stoi przed wyborem. Musi zdecydować, czy działać, czy pozostać biernym obserwatorem. Gest osłaniania kwiatu może oznaczać chęć obrony sztuki i tradycji wobec zawirowań historii.

Obraz powstał dwa lata przed rewolucją 1905 roku, w czasie politycznych niepokojów. Kuratorka Renata Higersberger zauważa, że w wizerunku Wielopolskiego mogą odbijać się dylematy samego Malczewskiego. Malarz rzadko jednak wyjaśniał swoje kompozycje i nie rozstrzyga, którą drogę należy wybrać.

Gdzie można zobaczyć „Hamleta polskiego”?

Muzeum Narodowe w Warszawie kupiło obraz 1 grudnia 1925 roku od warszawskiego Domu Sztuki. W czasie II wojny światowej płótno wywieziono, a 19 czerwca 1946 roku odzyskano je z Krakowa. Dziś ma numer inwentarzowy MP 369 MNW i należy do najbardziej znanych dzieł Malczewskiego w zbiorach muzeum.