U schyłku XIX stulecia Jacek Malczewski stworzył jedno ze swoich najbardziej fascynujących i niepokojących arcydzieł – obraz „Thanatos” z lat 1898–1899. Grecki bóg śmierci, w tradycji antycznej przedstawiany jako młodzieniec z pochodnią, w wizji polskiego symbolisty przybrał postać zmysłowej, nagiej kobiety o potężnych skrzydłach, stąpającej o zmierzchu przed gankiem staropolskiego dworu. Trzymając w dłoniach lśniącą kosę, postać ta łączy w sobie erotyczny magnetyzm z nieubłaganą potęgą przeznaczenia, stając się jednym z najbardziej rewolucyjnych i ikonicznych symboli w dziejach sztuki europejskiej.
Jacek Malczewski, Thanatos (1898–1899) · Zbiory: Muzeum Narodowe w Poznaniu (Galeria w Rogalinie).
Eros i Thanatos – nierozerwalny uścisk Młodej Polski
W młodopolskiej kulturze fascynacja miłością i śmiercią stanowiła jeden z najważniejszych wątków filozoficznych. Jacek Malczewski w obrazie „Thanatos” połączył te dwie siły w sposób mistrzowski i bezprecedensowy.
Postać bóstwa śmierci to bujna, silna kobieta o obnażonym biuście i biodrach owiniętych w szkarłatną draperię. Z jej pleców wyrastają wielkie, pierzaste skrzydła, przypominające skrzydła drapieżnego ptaka lub nocnej ćmy krążącej wokół płomienia.
W dłoniach trzyma kosę, lecz nie wykonuje nią gwałtownego cięcia – raczej przymierza ostrze, jakby badała kruchość ludzkiego życia. Jej spojrzenie jest chłodne, hipnotyzujące i pozbawione okrucieństwa, wyrażając obojętność natury wobec losu jednostki.
MalarzJacek Malczewski (1854–1929)
Dzieło i technikaThanatos (Thanatos I) (1898–1899) Olej na płótnie
Kolekcja muzealnaMuzeum Narodowe w Poznaniu Poznań, Polska
Polska manufakturaSzyjemy Sztukę (Polska Manufaktura)
Dwór polski pod okiem skrzydlatej strażniczki
Tłem dla tej antyczno-symbolicznej zjawy nie są cmentarne krypty ani abstrakcyjna pustka, lecz swojski, modrzewiowy dworek polski, skąpany w chłodnym, srebrzystym świetle księżyca. W oknach widać ciepły blask świec, świadczący o toczącym się wewnątrz życiu rodzinnym.
To zderzenie bezpiecznego mikroświata domowego ogniska z otchłanią kosmicznej konieczności buduje przejmujący dramatyzm kompozycji. Thanatos krąży wokół ganku jak strażnik tajemnicy, przypominając, że granica między istnieniem a nicością jest cieńsza niż tchnienie wiatru.
Kolorystyczna maestria Malczewskiego zachwyca: kontrast między ciepłą czerwienią tkaniny a chłodnymi błękitami, szarościami i bielą nagiego ciała nadaje scenie niezwykłą plastyczność i głębię.
“
„Śmierć nie jest wrogiem życia, lecz jego najwierniejszym cieniem. Bez niej piękno nie miałoby smaku ani ceny.”
Monumentalna ikona polskiego modernizmu
„Thanatos” to bez wątpienia jedno z najodważniejszych i najczęściej analizowanych dzieł w historii polskiej sztuki. Zdefiniowało młodopolską wyobraźnię i wpisało Malczewskiego na trwałe w panteon największych wizjonerów malarstwa europejskiego.
Eksponowany w Galerii w Rogalinie, obraz wciąż budzi skrajne emocje: od estetycznego zachwytu po metafizyczny dreszcz. To dzieło, obok którego nie sposób przejść obojętnie.
Zbiory i ekspozycja
Oryginał w zbiorach muzealnych
Arcydzieło znajduje się w stałej ekspozycji Pałacu w Rogalinie (Muzeum Narodowe w Poznaniu), w kolekcji ufundowanej przez hrabiego Edwarda Aleksandra Raczyńskiego.
Sztuka w Twojej codzienności: Kolekcja z motywem „Thanatos”
Wnieś do swoich wnętrz hipnotyzującą moc, odwagę i zmysłowy magnetyzm najważniejszego dzieła polskiego symbolizmu. Nasza kolekcja z motywem „Thanatosa” Jacka Malczewskiego to propozycja dla odważnych koneserów poszukujących sztuki o nieprzemijającej sile.
