Jacek Malczewski namalował „Thanatosa” w latach 1898–1899. Obraz przedstawia śmierć jako półnagą kobietę w czerwonym płaszczu, z kosą w dłoniach, stojącą przed drewnianym dworkiem, z którego okna wychyla się starzec. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Jacek Malczewski (1854–1929), Thanatos (1898–1899) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Kim jest Thanatos u Malczewskiego?
W mitologii greckiej Thanatos to bóg śmierci, syn Nocy i bliźniaczy brat Hypnosa, boga snu. Malczewski wielokrotnie wracał do tej postaci i nadał jej własną, nową interpretację. Jego Thanatos jest kobietą, a nie młodzieńcem. Muzeum Narodowe w Poznaniu wiąże powracający motyw Thanatosa ze śmiercią ojca malarza w 1884 roku.
Muzeum Narodowe w Warszawie określa swój obraz jako drugi z serii „Thanatosów”. Inną wersję tematu, „Thanatosa I” z 1898 roku, ma Muzeum Narodowe w Poznaniu. Na produktach jest wersja warszawska, poziomy obraz ze sceną przed dworkiem.
ArtystaJacek Malczewski (1854–1929)
DziełoThanatos (1898–1899)
Technikaolej na płótnie, 45 × 57 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Co przedstawia obraz?
Na pierwszym planie stoi tyłem do widza półnaga kobieta w intensywnie czerwonym płaszczu, zarzuconym tylko na przednią część ciała. W dłoniach trzyma kosę, tradycyjny atrybut personifikacji śmierci. Zwraca się w stronę drewnianego dworku.
W oknie dworku widać pochylonego starca, który wyciąga ręce do przodu. Na ganku skulony pies pilnuje otwartych drzwi. Dom otacza wiosenna roślinność: kwitnące krzewy bzu, tulipany, narcyzy i soczyście zielona trawa.
Muzeum zwraca uwagę na kontrast barw. Czerwony płaszcz i kwiaty są żywymi akcentami na tle mrocznej, stalowoszarej kolorystyki. Całość spowija zimne światło księżyca, które buduje nocny nastrój. Obraz jest niewielki, ma 45 na 57 centymetrów i jest namalowany olejem na płótnie.
Co oznacza ta scena?
Według Muzeum Narodowego w Warszawie śmierć jest tu nieuchronna, ale nie nagła ani brutalna. Przychodzi we właściwym czasie, u kresu życia, i czeka przed domem na tego, który wyciąga ku niej ręce. Mimo otwartych drzwi nie wchodzi do środka. Ściany domu stają się granicą między światem doczesnym a wiecznym.
Przedstawiając śmierć jako zmysłową kobietę, Malczewski połączył mitologiczne wątki Thanatosa i Erosa. Muzeum wpisuje tę koncepcję w filozofię Młodej Polski, której przedstawicielem był Stanisław Przybyszewski. Kwitnący ogród wokół domu kontrastuje ze śmiercią i podkreśla wyobrażenie śmierci jako strasznej, ale pięknej kusicielki.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
Obraz jest sygnowany monogramem „JM” w prawym dolnym rogu. Według katalogu muzeum był w kolekcji Dominika Witke-Jeżewskiego. W czasie drugiej wojny światowej został wywieziony. Odzyskano go w Krakowie 5 czerwca 1946 roku.
Dziś „Thanatos” należy do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Jego karta z reprodukcją jest dostępna w zbiorach cyfrowych muzeum.
