Jacek Malczewski namalował „Śmierć” w 1902 roku. Obraz przedstawia młodą kobietę z kosą, uosobienie śmierci, która zamyka oczy klęczącemu starcowi. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Jacek Malczewski (1854–1929), Śmierć (1902) · Muzeum Narodowe w Warszawie.
Jak Malczewski przedstawiał śmierć?
Kres życia był jednym z tematów, do których Malczewski stale wracał. Od 1898 roku przedstawiał śmierć jako Thanatosa, greckiego boga śmierci, ale w postaci pięknej, młodej kobiety. Muzeum Narodowe w Poznaniu wiąże pojawienie się tego motywu ze śmiercią ojca malarza w 1884 roku.
„Śmierć” z 1902 roku należy do tej serii, ale jest od wcześniejszych obrazów prostsza. Według Muzeum Narodowego w Warszawie malarz zrezygnował tu z rozbudowanej narracji i scenerii. Pokazał tylko dwie postacie, z bliska, w półpostaci, ucięte przez krawędzie obrazu.
ArtystaJacek Malczewski (1854–1929)
DziełoŚmierć (1902)
Technikaolej na płótnie, 98 × 75 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie
Co dzieje się na obrazie?
Po lewej klęczy stary, siwy mężczyzna z bródką. Ma złożone ręce i zwraca twarz ku kobiecie. Muzeum opisuje jego postawę jako lękliwe rozmodlenie połączone z ufnością. Po prawej stoi młoda kobieta w chuście na głowie. Jedną ręką trzyma drzewce kosy, a drugą zamyka starcowi oczy.
Według opisu muzeum to uskrzydlona bogini, której twarz jest łagodna i nieruchoma, podobna do maski. Gest zamknięcia oczu jest spokojny, poważny i nieodwracalny. Scena ma aurę uroczystej ciszy i bezruchu.
W tle widać zabudowania gospodarcze, drzewa i pole ze ściętym zbożem pod nocnym niebem. Kolorystyka jest sinosrebrzysta, a scenę oświetla zimne, metaliczne światło księżyca. Obraz ma 98 na 75 centymetrów i jest namalowany olejem na płótnie.
Co oznacza ta scena?
Muzeum Narodowe w Warszawie odczytuje obraz jako przedstawienie śmierci nieuchronnej, poprzedzonej lękiem, ale przynoszącej ukojenie w cierpieniu. Przejście między światami doczesnym i wiecznym Malczewski porównał do rytmu przemian w przyrodzie i pracy człowieka.
Ważne jest zestawienie bogini z kosą i pola ze ściętym zbożem. Analogia między śmiercią a kosiarzem zbierającym żniwo prowadzi, według muzeum, do refleksji o jedności wszystkich elementów świata wobec praw wiecznego cyklu natury.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
Obraz jest sygnowany w lewym górnym rogu: „J Malczewski 902”. Należał do Państwowych Zbiorów Sztuki, a do Muzeum Narodowego w Warszawie trafił w drodze przekazu. W czasie drugiej wojny światowej został wywieziony. Odzyskano go ze Związku Radzieckiego 16 września 1956 roku.
Dziś „Śmierć” należy do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie i ma numer inwentarzowy MP 373 MNW.
