W 1902 roku Jacek Malczewski powrócił do jednego z najbardziej wstrząsających i wieloznacznych motywów swojej twórczości, tworząc obraz zatytułowany po prostu „Śmierć”. Artysta odrzucił średniowieczną ikonografię kościotrupa z kosą budzącego grozę, by zastąpić ją zjawiskową, tajemniczą postacią kobiecą – Thanatosem, który nie przychodzi niszczyć, lecz przynosić ukojenie, zdejmując z ludzkich ramion ciężar doczesnego cierpienia. Przed klęczącym w polskiej koszuli starcem wyłania się skrzydlata wysłanniczka wieczności, która łagodnym ruchem zamyka mu powieki, wprowadzając w krainę wiecznego spokoju.
Jacek Malczewski, Śmierć (1902) · Zbiory: Muzeum Narodowe w Poznaniu (Galeria w Rogalinie).
Śmierć jako anioł ukojenia i wolności
W malarstwie Jacka Malczewskiego śmierć nie jest potworem ani końcem wszystkiego. Wychowany w tradycji romantycznej i pamięci o męczeństwie powstańców syberyjskich, artysta postrzegał kres życia jako bramę do wyzwolenia i zmartwychwstania.
Na płótnie z 1902 roku widzimy starca – być może weterana walk narodowych lub symbolicznego pielgrzyma – który w skupieniu, z różańcem lub złożonymi dłońmi, przyjmuje swój los. Nad nim pochyla się młoda, posągowa kobieta o rysach uderzająco zmysłowych, trzymająca w dłoni ostudzoną kosę.
Jej dłonie delikatnie dotykają oczu konającego, gasząc płomień ziemskiego wzroku, by otworzyć go na światło duchowe. Kontrast między chropowatym, zniszczonym ciałem starca a świetlistą, nieskazitelną urodą Thanatosa tworzy napięcie o niezwykłej sile wyrazu.
MalarzJacek Malczewski (1854–1929)
Dzieło i technikaŚmierć (z cyklu Thanatos) (ok. 1890–1914) Olej na płótnie / Desce
Kolekcja muzealnaMuzeum Narodowe w Poznaniu Poznań / Kraków / Warszawa, Polska
Polska manufakturaSzyjemy Sztukę (Polska Manufaktura)
Polski Thanatos na tle rodzimego pejzażu
Wyjątkową cechą symbolizmuMalczewskiego jest zakorzenienie scen eschatologicznych w najzwyklejszym, rodzimym krajobrazie. Dramat przejścia nie rozgrywa się w antycznych ruinach, lecz w sieni polskiego dworku lub na tle mazowieckich łąk o zmierzchu.
Chłodna, błękitno-szara kolorystyka z akcentami bieli i stłumionego złota buduje atmosferę mistycznej ciszy. Zgaszone światło zmierzchu podkreśla ulotność ludzkiego bytowania i majestat kosmicznego porządku.
Dla ówczesnych Polaków, żyjących pod zaborami, motyw ten niósł również nadzieję polityczną – śmierć starego świata niewoli była warunkiem koniecznym do odrodzenia wolnej Rzeczypospolitej.
“
„Nie lękaj się nocy, która nadchodzi. Dla tego, kto cierpiał za sprawę czystą, śmierć jest tylko cichym uśnięciem w ramionach matki.”
Arcydzieło metafizyki w rogalińskiej świątyni sztuki
Płótno „Śmierć” należy do najważniejszych osiągnięć europejskiego symbolizmu przełomu XIX i XX wieku. Przekracza granice konwencjonalnego malarstwa religijnego, stając się głębokim traktatem filozoficznym o kondycji człowieka.
W Muzeum Narodowym w Poznaniu dzieło to nieustannie hipnotyzuje zwiedzających. Jego magnetyzm płynie z odwagi zmierzenia się z ostateczną tajemnicą istnienia w sposób pełen poezji, godności i spokoju.
Zbiory i ekspozycja
Oryginał w zbiorach muzealnych
Arcydzieło znajduje się w stałej ekspozycji Pałacu w Rogalinie (oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu), w słynnej Galerii Edwarda Aleksandra Raczyńskiego.
Sztuka w Twojej codzienności: Kolekcja z motywem „Śmierć”
Wprowadź do swojej przestrzeni głęboką refleksję, spokój i monumentalną siłę polskiego symbolizmu. Nasza unikatowa kolekcja z motywem obrazu „Śmierć” Jacka Malczewskiego to dzieła tworzone dla koneserów sztuki ceniących metafizyczny wymiar piękna.
