Syberyjska Odyseja · Cierpienie Zesłańców i Pamięć Powstania
Na etapie (Aresztanci) (1883)
W 1883 roku niespełna trzydziestoletni Jacek Malczewski ukończył w Krakowie obraz, który na zawsze zapisał się w polskiej pamięci narodowej jako najpotężniejszy pomnik syberyjskiej martyrologii. „Na etapie (Aresztanci)” to przejmujący dokument narodowej tragedii po klęsce powstania styczniowego: w spartańskim, drewnianym baraku etapowym grupa polskich więźniów politycznych odpoczywa w morderczej drodze na syberyjską katorgę. Brzęk żelaznych kajdan, szare szynele zesłańców i dym zgasłego paleniska tworzą obraz bezbrzeżnego cierpienia, z którego bije jednak niezwyciężona godność wolnych ludzi.
Jacek Malczewski, Na etapie (Aresztanci) (1883) · Zbiory: Muzeum Narodowe w Poznaniu (Galeria w Rogalinie).
Kult powstania styczniowego i poemat Anhelli
Dla Jacka Malczewskiego powstanie styczniowe 1863 roku było formacyjnym doświadczeniem całego życia. Mimo że w chwili wybuchu walk miał zaledwie dziewięć lat, patriotyczna atmosfera rodzinnego domu w Radomiu i opowieści ojca Juliana Malczewskiego na zawsze ukształtowały jego duszę.
W latach 80. malarz stworzył słynny „cykl syberyjski”, inspirowany mistycznym poematem Juliusza Słowackiego „Anhelli”. Zamiast scen walki zbrojnej, Malczewski skupił się na tym, co nastąpiło po klęsce – na tysiącach polskich patriotów pędzonych pieszo przez bezkresne śniegi Syberii.
Dzieło „Na etapie” ukazuje więźniów w tzw. etapie – przydrożnej chacie tranzytowej, gdzie skazańcy mogli spędzić noc przed kolejnym marszem w głąb tajgi.
MalarzJacek Malczewski (1854–1929)
Dzieło i technikaNa etapie (Aresztanci) (ok. 1890–1914) Olej na płótnie / Desce
Kolekcja muzealnaMuzeum Narodowe w Poznaniu Poznań / Kraków / Warszawa, Polska
Polska manufakturaSzyjemy Sztukę (Polska Manufaktura)
Żelazne kajdany i wspólnota zbolałych dusz
Kompozycja obrazu uderza surowym, bezlitosnym realizmem. Więźniowie leżą i siedzą na drewnianych narach w różnych stadiach wycieńczenia. Wśród nich są młodzi powstańcy, sędziwi weterani i studenci.
Ciężkie żelazne kajdany łączące nogi zesłańców zostały namalowane z fotograficzną dokładnością. Malczewski nie epatuje jednak fizycznym okrucieństwem – skupia się na twarzach bohaterów.
W ich oczach nie ma buntu ani rozpaczy; jest głębokie skupienie, braterska solidarność i duma ludzi, którzy cierpią za wierność Ojczyźnie. Zimne, szare światło wpadające przez zakratowane okno potęguje nastrój lodowatego, syberyjskiego chłodu.
“
„Słowacki nauczył mnie patrzeć na ból narodu nie ze ślepą nienawiścią, lecz ze współczuciem, które uświęca każdą łzę i czyni z niej ziarno wolności.”
Święta relikwia polskiej martyrologii
„Na etapie (Aresztanci)” to jedno z najważniejszych dzieł w dziejach polskiej kultury narodowej. Przypomina o cenie, jaką całe pokolenia zapłaciły za zachowanie polskości pod zaborami.
Płótno w Galerii Obrazów w Rogalinie (Muzeum Narodowe w Poznaniu) stanowi świętą pamiątkę narodową. Budzi najwyższy szacunek i zadumę, będąc wiecznym hołdem dla bohaterów, których wolnego ducha nie zdołały złamać ani carskie kajdany, ani syberyjskie mrozy.
Zbiory i ekspozycja
Oryginał w zbiorach muzealnych
Arcydzieło znajduje się w stałej ekspozycji Galerii Rogalińskiej Muzeum Narodowego w Poznaniu. Inne obrazy z cyklu syberyjskiego prezentuje Muzeum Narodowe w Krakowie (Sukiennice).
Sztuka w Twojej codzienności: Kolekcja z motywem „Na etapie (Aresztanci)”
Dotknij najgłębszych strun polskiej historii, niezłomnego ducha przodków i mistrzowskiego kunsztu Jacka Malczewskiego. Nasza kolekcja z motywem dzieła „Na etapie” to propozycja dla osób poszukujących w sztuce patriotycznej prawdy, dumy i polskiej jakości wykonania.
