Jacek Malczewski namalował „Na etapie (Aresztanci)” w 1883 roku. Niewielki obraz pokazuje grupę zesłańców odpoczywających w drodze na Syberię, w izbie pilnowanej przez żołnierza. Oryginał należy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Jacek Malczewski (1854–1929), Na etapie (Aresztanci) (1883) · Muzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa.
W jakim okresie twórczości powstał obraz?
W latach 80. i na początku lat 90. XIX wieku Malczewski namalował serię realistycznych obrazów o codziennym życiu polskich powstańców zesłanych na Syberię. Częściowo inspirował się w nich sztuką Artura Grottgera. Do cyklu należą m.in. „Niedziela w kopalni” (1882), „Na etapie” (1883), „Sybiracy” (1891) i „Wigilia na Syberii” (1892). Wyróżnia je kontemplacyjny charakter: to sceny odpoczynku podczas marszu, modlitwy i czuwania.
„Etap” to miejsce postoju na trasie pędzonych zesłańców. Obraz jest sygnowany w prawym dolnym rogu: „J.Malczewski / 1883”. W tym samym roku powstała też „Śmierć Ellenai”, uznawana za pierwszy ważny obraz artysty.
ArtystaJacek Malczewski (1854–1929)
DziełoNa etapie (Aresztanci) (1883)
Technikaolej na tekturze, 30,5 × 38,5 cm
Gdzie jest oryginałMuzeum Narodowe w Warszawie, Warszawa
Co przedstawia „Na etapie”?
Akcja toczy się w surowej izbie o deskowanej podłodze. Przez otwarte drzwi widać zaśnieżone podwórze i żołnierza z karabinem. Na pierwszym planie młody człowiek siedzi na krześle i chowa twarz w ramionach, a przy jego nodze widać łańcuch. Nad nim pochyla się siwy starzec. W głębi zesłańcy siedzą pod ścianą, a po prawej stoi bosy brodacz z workiem na plecach. Na podłodze leżą tobołek i kij.
Muzeum zwraca uwagę na surową gamę rozbielonych szarości, ugrów i czerni. Zesłańcy różnią się wiekiem i pozycją społeczną, co widać po ubiorach i rekwizytach. Tworzą kilka osobnych grup i każdy przeżywa swój los na własny sposób. Obraz jest mały, ma 30,5 na 38,5 cm. Namalowano go farbami olejnymi na tekturze.
Czy Malczewski namalował na obrazie siebie i ojca?
Według opisu muzeum badaczka Dorota Kudelska rozpoznała w pierwszoplanowej grupie sekwencję autoportretową. Rozpaczający młodzieniec to sam Jacek Malczewski, a pochylony nad nim starzec to jego ojciec, Julian. Malarz miałby w ten sposób tłumaczyć ojcu swoją postawę realisty wobec tematu syberyjskiego.
Realizm oznaczał też odbrązowienie obrazu zesłania. Obok szlachetnych patriotów Malczewski pokazał postacie wyglądające na pospolitych przestępców. Z pamiętników zesłańców wiadomo, że przetrzymywanie powstańców razem z kryminalistami było dla nich dodatkową udręką. Izolacja poszczególnych grup może wyrażać gorzką refleksję, że po powstaniu styczniowym gotowość do ofiar nie była udziałem całego społeczeństwa.
Gdzie można zobaczyć obraz?
Obraz należy do Muzeum Narodowego w Warszawie i ma numer inwentarzowy MP 368 MNW. Trafił tam jako dar, a według katalogu pochodzi z kolekcji Ignacego Baranowskiego (1879–1917). W tym samym muzeum jest też późniejszy obraz „Na etapie (Sybiracy)” z 1890 roku (MP 1049 MNW).
