Alegoria malarstwa – De schilderkunst (Die Malkunst) (ok. 1666–1668)
Obraz „Alegoria malarstwa”, znany też jako „Sztuka malarska”, Jan Vermeer namalował około 1666–1668 roku. Przedstawia malarza, który od tyłu pracuje nad portretem modelki pozującej jako muza historii. Oryginał należy do zbiorów Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.
Jan Vermeer (1632–1675), Alegoria malarstwa (ok. 1666–1668) · Kunsthistorisches Museum, Wiedeń.
Dlaczego Vermeer nigdy nie sprzedał „Alegorii malarstwa”?
Obraz nie jest zwykłą sceną z pracowni. Vermeer przekształcił temat znany z malarstwa rodzajowego w alegorię samej sztuki malarskiej. Płótno ma 120 na 100 cm i jest jednym z największych w jego dorobku, a pod względem kompozycji uchodzi za najbardziej złożone.
Malarz zatrzymał obraz u siebie mimo długów, które pod koniec życia obciążały rodzinę. Po jego śmierci wdowa, Catharina Bolnes, przekazała go w 1676 roku swojej matce, Marii Thins, prawdopodobnie po to, by uchronić go przed wierzycielami. Wykonawca spadku, Antonie van Leeuwenhoek, uznał to przekazanie za niezgodne z prawem. Obraz trafił na aukcję w Delfcie 15 marca 1677 roku.
ArtystaJan Vermeer (1632–1675)
DziełoAlegoria malarstwa (ok. 1666–1668) De schilderkunst (Die Malkunst)
Technikaolej na płótnie, 120 × 100 cm
Gdzie jest oryginałKunsthistorisches Museum, Wiedeń
Co przedstawia obraz i kim jest modelka?
Patrzymy do pracowni zza odsuniętej, ciężkiej kotary. Malarz siedzi tyłem do widza, w czarnym stroju z rozcinanymi rękawami, krótkich bufiastych spodniach i pomarańczowych pończochach. Na sztaludze stoi rozpoczęty obraz. Przy oknie stoi młoda kobieta w niebieskim okryciu, ze spuszczonym wzrokiem.
Modelka ma na głowie wieniec laurowy, trzyma trąbę i grubą księgę. Według opisu Kunsthistorisches Museum to atrybuty Klio, muzy historii. Muza inspiruje malarza i głosi sławę malarstwa niderlandzkiego, zapisując ją w księdze dziejów. Na stole leżą gipsowa maska, szkicownik i tkanina. Muzeum odczytuje je jako znak jedności sztuk. Badacze proponowali też inne odczytania postaci, m.in. jako Sławy albo Poezji.
Vermeer starannie zbudował przestrzeń. Widać marmurową posadzkę, fragment sufitu i złoty żyrandol. Kotara i krzesło na pierwszym planie wprowadzają wzrok w głąb sceny. Obraz jest podpisany na dolnym pasie mapy, na prawo od modelki.
Co oznacza mapa na ścianie?
Dużą część tylnej ściany zajmuje mapa Siedemnastu Prowincji Niderlandów, otoczona dwudziestoma widokami miast. Wydał ją Claes Janszoon Visscher, a angielska Wikipedia podaje rok 1636. Mapa pokazuje Niderlandy sprzed podziału na republikę na północy i prowincje habsburskie na południu.
Kunsthistorisches Museum wiąże mapę z krajem, którego sława od dawna łączy się z malarstwem. Część badaczy dopatruje się w zagięciu mapy aluzji do politycznego podziału kraju, ale np. Walter Liedtke uważał to odczytanie za nieprzekonujące. Podobnie hipotezą pozostaje dwugłowy orzeł, symbol Habsburgów, który niektórzy widzą na żyrandolu.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
Po aukcji obraz przeszedł przez kilka kolekcji, m.in. do Gottfrieda van Swietena w Wiedniu. W 1813 roku kupił go hrabia Rudolf Czernin, a płótno wisiało w galerii Czerninów. Do 1860 roku przypisywano je Pieterowi de Hoochowi, autorstwo Vermeera rozpoznał niemiecki historyk sztuki Gustav Friedrich Waagen.
W 1940 roku obraz kupił Adolf Hitler z myślą o planowanym muzeum w Linzu, płacąc 1,82 mln marek. W 1945 roku dzieło odnaleziono w kopalni soli koło Altaussee i przewieziono do punktu zbiorczego w Monachium. W 1946 roku trafiło do Kunsthistorisches Museum, a w 1958 roku zostało włączone do jego zbiorów. Rodzina Czerninów kilkakrotnie domagała się zwrotu obrazu, ostatnio rząd Austrii odrzucił jej roszczenie w 2011 roku. Oryginał można zobaczyć w Galerii Obrazów wiedeńskiego muzeum (nr inw. GG 9128).
