Jan Vermeer – Mleczarka

Kiedy powstała „Mleczarka”?

Rijksmuseum datuje obraz na około 1660 rok. W literaturze pojawiają się też nieco wcześniejsze daty, na przykład 1657–1658. To wczesny okres dojrzałej twórczości Vermeera, kiedy malarz zajmował się przede wszystkim scenami we wnętrzach mieszczańskich domów Delftu.

Prawdopodobnym pierwszym właścicielem był Pieter van Ruijven, delfcki mecenas Vermeera. Muzeum oznacza jednak to powiązanie jako niepewne. Pewne jest, że obraz sprzedano na aukcji w Amsterdamie w 1696 roku, w ramach wyprzedaży zbiorów Jacoba Dissiusa. Uzyskał wtedy 175 guldenów, drugą najwyższą cenę po „Widoku Delft”.

Co widać na obrazie?

Służąca w żółtym kaftanie, czerwonej spódnicy i niebieskim fartuchu stoi przy stole i ostrożnie przelewa mleko. Poza strużką mleka wszystko w kadrze jest nieruchome. Na stole leżą chleb w koszyku i kamionkowy dzban. Przy oknie wiszą wiklinowy kosz i miedziany garnek. Na ścianie widać gwóźdź i ślad po innym gwoździu.

Światło pada z okna po lewej stronie. W szybach da się dostrzec pęknięcie. Przy podłodze biegnie pas delfckich kafli, na jednym z nich jest Kupidyn. Obok stoi podgrzewacz do stóp, drewniana skrzynka, w której umieszczano naczynie z żarem.

Jak Vermeer namalował światło i chleb?

Charakterystycznym zabiegiem są drobne, jasne kropki farby, tzw. pointillé. Vermeer użył ich na skórce chleba i na koszyku, aby oddać refleksy światła na chropowatych powierzchniach. Kluczowe barwy to żółcień ołowiowo‑cynowa oraz naturalna ultramaryna, którą malarz wybrał zamiast tańszego azurytu.

Na płótnie znaleziono otworek po szpilce. Wiąże się go z konstrukcją perspektywy: od tego punktu malarz mógł prowadzić linie zbiegu. Biała ściana nie jest jednolita. Zbudowano ją z bieli ołowiowej z dodatkiem umbry i czerni, co daje wrażenie zwykłego, lekko zniszczonego tynku.

W 2022 roku badacze Rijksmuseum przebadali obraz w podczerwieni krótkofalowej. Okazało się, że Vermeer najpierw namalował na ścianie za głową służącej drewniany wieszak na dzbanki, a później go zamalował. W miejscu dzisiejszego podgrzewacza do stóp stał wcześniej duży wiklinowy kosz używany przy suszeniu bielizny. Wcześniejsze prześwietlenia rentgenowskie pokazywały tylko, że coś tam jest, ale nie co. Malarz upraszczał więc kompozycję w trakcie pracy.

Jak odczytuje się tę scenę i gdzie wisi oryginał?

Najczęściej podkreśla się, że obraz pokazuje domowe cnoty cenione w XVII‑wiecznej Holandii: pracowitość, staranność i porządek. Część badaczy zwraca uwagę na drugi trop. Według Waltera Liedtkego mleko i podgrzewacz do stóp miały w malarstwie holenderskim także skojarzenia erotyczne. Sam Liedtke zauważa jednak, że w chłodnej kuchni podgrzewacz mógł po prostu służyć do ogrzania nóg. Jedna z interpretacji głosi też, że służąca przygotowuje pudding chlebowy, stąd połamany chleb na stole.

W 1908 roku Rijksmuseum kupiło „Mleczarkę” od spadkobierców Pietera Hendrika Sixa, razem z 38 innymi obrazami, za 550 000 guldenów. Zakup wsparło stowarzyszenie Vereniging Rembrandt. Obraz pozostaje w stałej kolekcji muzeum w Amsterdamie.