Obraz „Astronom” Jan Vermeer namalował w 1668 roku, co zapisał przy sygnaturze. Przedstawia uczonego, który przy oknie sięga dłonią do globusa nieba. Oryginał od 1983 roku należy do Luwru w Paryżu.
Jan Vermeer (1632–1675), Astronom (1668) · Musée du Louvre, Paryż.
Kiedy i w jakim kontekście powstał „Astronom”?
Vermeer podpisał obraz i opatrzył go datą 1668, zapisaną cyframi rzymskimi, na prawo od globusa. Luwr zaznacza, że sygnatura i data były lekko poprawiane, a spotykany w literaturze odczyt 1673 uważa za błędny. To niewielkie płótno o wymiarach 51 na 45 cm, którego krawędzie nie zostały przycięte.
Wizerunki uczonych w pracowniach były w XVII-wiecznych Niderlandach popularnym tematem. „Astronom” ma swój pendant, czyli obraz do pary, „Geografa”, namalowanego nieco później. Oba płótna pokazują najpewniej tego samego mężczyznę w tym samym pokoju, z lekko przestawionymi sprzętami. Badanie splotu płótna z 2017 roku wykazało, że oba obrazy namalowano na płótnie z tej samej beli.
ArtystaJan Vermeer (1632–1675)
DziełoAstronom (1668) L'Astronome (De astronoom)
Technikaolej na płótnie, 51 × 45 cm
Gdzie jest oryginałMusée du Louvre, Paryż
Co leży na stole astronoma?
Uczony w długiej szacie siedzi przy stole pod oknem, z którego pada światło. Dłonią dotyka globusa nieba. Według Luwru to globus Jodocusa Hondiusa w wydaniu z 1600 roku. Na stole leżą też astrolabium z XVI wieku i cyrkiel.
Otwarta księga to podręcznik astronomii i geografii Adriaana Metiusa w wydaniu z 1621 roku. Jest otwarta na rozdziale o gwiazdach, z ryciną astrolabium. Tekst w tym miejscu zaleca szukanie natchnienia u Boga, co łączy wiedzę o niebie z religią.
Na ścianie wisi obraz w obrazie, scena „Znalezienia Mojżesza”. Luwr przypisuje ten obraz Peterowi Lely z jego wczesnego, niderlandzkiego okresu i dopuszcza, że należał do samego Vermeera.
Kto pozował do „Astronoma”?
Tożsamość modela nie jest znana. Często pojawia się hipoteza, że był nim Antonie van Leeuwenhoek z Delftu, który kilka lat później był wykonawcą spadku po Vermeerze. Sam Luwr zaznacza jednak, że ta identyfikacja nie ma dowodów. Warto więc traktować ją jako przypuszczenie.
Badacze zwracają też uwagę na to, czego na obrazie nie ma. Nie widać lunety, choć jej wynalezienie przypisuje się Jacobowi Metiusowi. Julian Jason Haladyn odczytuje ten brak jako podkreślenie wewnętrznego, myślowego charakteru pracy uczonego.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
W 1713 roku obraz sprzedano w Rotterdamie razem z „Geografem”, później kilkakrotnie zmieniał właścicieli na aukcjach w Amsterdamie. W 1785 roku zaproponowano go Ludwikowi XVI, ale do zakupu nie doszło. Pod koniec XIX wieku kupił go za pośrednictwem marszanda Léona Gaucheza baron Alphonse de Rothschild, a potem odziedziczył jego syn Édouard.
W 1940 roku niemieccy okupanci zajęli obraz w Paryżu z przeznaczeniem dla planowanego muzeum w Linzu. Na odwrociu odbito wtedy małą swastykę. Po wojnie alianci odzyskali dzieło i w 1946 roku wróciło do rodziny. W latach 1982–1983 Guy de Rothschild przekazał je państwu francuskiemu w ramach spłaty podatku spadkowego. Obraz należy do Departamentu Malarstwa Luwru (nr inw. RF 1983-28).
