Katsushika Hokusai – Dwór talerzy (Sara yashiki)

Czym była seria „Sto opowieści o duchach”?

Tytuł serii nawiązuje do towarzyskiej zabawy z epoki Edo, zwanej hyakumonogatari kaidankai. Uczestnicy zbierali się po zmroku i zapalali sto lamp lub świec. Po każdej opowieści o duchach gaszono jedno światło, więc w pokoju robiło się coraz ciemniej. Zwykle przerywano po dziewięćdziesiątej dziewiątej historii, bo wierzono, że setna może przywołać prawdziwe duchy.

Hokusai najpewniej planował sto grafik, ale serii nie ukończył. Art Institute of Chicago podaje, że znanych jest tylko pięć arkuszy. To niewielkie odbitki w formacie chūban, około 25,5 × 18,6 cm. Wydał je Tsuruya Kiemon, a Hokusai podpisał grafikę jako „zen Hokusai hitsu”, czyli „pędzlem byłego Hokusaia”. Artysta miał wtedy ponad siedemdziesiąt lat i od dawna używał innych imion artystycznych.

Kim była Okiku i dlaczego liczy talerze?

Opowieść o Okiku znana jest w kilku wersjach. Akcja wersji „Banchō Sarayashiki” toczy się w dzielnicy Banchō w Edo, inne wersje umieszczają ją w prowincji Harima i na zamku Himeji. W najbardziej znanym wariancie Okiku jest służącą, która odpowiada za dziesięć cennych, rodowych talerzy. Gdy jednego brakuje, zostaje zabita, a jej ciało ląduje w studni. Art Institute of Chicago w opisie swojej odbitki streszcza legendę inaczej, jako historię kobiety zamordowanej przez męża za stłuczenie talerzy.

We wszystkich wersjach powtarza się ten sam motyw. Duch Okiku co noc wychodzi ze studni i liczy talerze do dziewięciu, a potem wydaje przeraźliwy krzyk, bo dziesiątego brakuje. Historia trafiła na scenę teatru lalkowego bunraku w 1741 roku, a w 1824 roku powstała jej wersja kabuki. Gdy Hokusai tworzył swoją grafikę, widzowie znali ją bardzo dobrze.

Co przedstawia drzeworyt Hokusaia?

Hokusai nie pokazuje morderstwa ani samej Okiku za życia. Z otworu studni wysuwa się zjawa, której szyja i ciało zbudowane są z ułożonych jeden na drugim talerzy. Talerze, wokół których kręci się cała opowieść, stają się więc dosłownie ciałem ducha. To pomysł prosty, ale bardzo czytelny dla każdego, kto znał legendę.

W grafikach tej serii mocno wybrzmiewa intensywny błękit. To błękit pruski, który w tamtym czasie stał się w Japonii tani i łatwo dostępny. Art Institute of Chicago zwraca uwagę, że dla współczesnego widza ten kolor może wydawać się pogodny, ale dawni odbiorcy Hokusaia kojarzyli go ze śmiercią i światem nadprzyrodzonym.

Gdzie można zobaczyć „Dwór talerzy”?

Drzeworyt powstał w wielu odbitkach, dlatego nie ma jednego oryginału. Dobrze zachowany egzemplarz należy do Art Institute of Chicago (Clarence Buckingham Collection). Muzeum uważa swój zestaw grafik z tej serii za jeden z najlepiej zachowanych. Grafiki na papierze są wrażliwe na światło, więc muzea pokazują je tylko okresowo. Zdjęcie odbitki można obejrzeć w katalogu online muzeum.