Katsushika Hokusai – Śmiejący się Demon

Kim jest hannya?

Hannya to w japońskim teatrze nō postać kobiety, którą zazdrość i gniew zamieniły w demona. Najlepiej znamy ją z maski: ma dwa ostre rogi podobne do byczych, metaliczne oczy i szeroko rozciągnięte usta. Maska zmienia wyraz zależnie od ustawienia głowy aktora. Patrząc wprost, wydaje się wściekła, a lekko pochylona sprawia wrażenie smutnej, niemal płaczącej. Pojawia się w znanych sztukach, takich jak „Aoi no Ue” i „Dōjōji”.

Sama nazwa jest zaskakująca. Hannya (般若) to japoński zapis sanskryckiego słowa prajñā, które oznacza mądrość. Istnieje kilka wyjaśnień, skąd wzięła się ta nazwa. Jedno łączy ją z mnichem Hannya-bō, który miał udoskonalić maskę w XV wieku.

Co przedstawia drzeworyt Hokusaia?

Hokusai pokazuje demonicę z rogami i szerokim, upiornym uśmiechem, od którego pochodzi tytuł grafiki. W dłoni trzyma odciętą głowę dziecka. Art Institute of Chicago w opisie swojej odbitki zwraca uwagę na detal łatwy do przeoczenia: z ran zadanych długimi paznokciami sączy się krew. To jedna z najbardziej makabrycznych scen w całej serii.

Według muzeum obraz nawiązuje do legendy o Kishimojin, znanej w sanskrycie jako Hariti. Była to ogrzyca, która chciała pożreć wszystkie dzieci w indyjskim mieście Radżgir. Budda ukrył jedno z jej własnych dzieci, by zrozumiała cierpienie, które sprawiała innym. Po tym doświadczeniu nawróciła się i stała się boginią opiekującą się dziećmi. Hokusai pokazuje ją jednak w chwili grozy, a nie przemiany.

Jak powstała seria „Sto opowieści o duchach”?

Seria Hyaku monogatari odwołuje się do nocnej zabawy, w której opowiadano sobie historie o duchach przy stu zapalonych światłach i gaszono je kolejno po każdej opowieści. Hokusai prawdopodobnie zamierzał wykonać sto grafik, ale znanych jest tylko pięć. To niewielkie odbitki w formacie chūban, o wymiarach około 25,3 × 18 cm. Grafikę podpisał jako „zen Hokusai fude”, czyli „pędzlem byłego Hokusaia”.

W tych arkuszach dominuje błękit pruski, barwnik, który niedługo wcześniej stał się w Japonii łatwo dostępny. Art Institute of Chicago podkreśla, że ówcześni odbiorcy łączyli ten kolor ze śmiercią i światem nadprzyrodzonym. W „Śmiejącej się demonicy” ten chłodny błękit zestawiony jest z krwawą sceną, co wzmacnia efekt grozy.

Gdzie zobaczyć obraz „Śmiejącą się demonicę”?

Jak każdy drzeworyt, grafika istnieje w kilku odbitkach. Jedna z nich należy do Art Institute of Chicago (Clarence Buckingham Collection), które uważa swój zestaw z tej serii za wyjątkowo dobrze zachowany. Ze względu na wrażliwość papieru na światło muzea pokazują takie prace tylko czasowo, ale zdjęcie odbitki jest dostępne w katalogu online.