Peter Paul Rubens namalował „Zdjęcie z krzyża” w latach 1611–1614 jako środkową część tryptyku ołtarzowego dla katedry w Antwerpii. Obraz przedstawia moment, w którym uczniowie zdejmują martwe ciało Chrystusa z krzyża. Do dziś znajduje się w miejscu, dla którego powstał, w katedrze Najświętszej Marii Panny w Antwerpii.
Peter Paul Rubens (1577–1640), Zdjęcie z krzyża (1611–1614) · Katedra Najświętszej Marii Panny, Antwerpia.
Kto zamówił „Zdjęcie z krzyża”?
Tryptyk zamówiła 7 września 1611 roku konfraternia arkebuzerów, czyli antwerpskie bractwo strzeleckie. Jej patronem był święty Krzysztof. Ołtarz przeznaczono do antwerpskiej katedry Najświętszej Marii Panny.
Rubens wrócił wtedy z kilkuletniego pobytu we Włoszech. Razem z „Podniesieniem Krzyża”, drugim tryptykiem w tej samej katedrze, „Zdjęcie z krzyża” zbudowało jego pozycję czołowego malarza Flandrii. Dzieło łączy się też z duchem katolickiej reformy po soborze trydenckim, w której Maryja była ukazywana jako współuczestniczka męki Syna.
ArtystaPeter Paul Rubens (1577–1640)
DziełoZdjęcie z krzyża (1611–1614) De Kruisafneming
Technikaolej na desce, 421 × 311 cm (panel środkowy)
Gdzie jest oryginałKatedra Najświętszej Marii Panny, Antwerpia
Co przedstawia środkowa część tryptyku?
Ciało Chrystusa zsuwa się po białym całunie. Święty Jan w szkarłatnym płaszczu stoi jedną nogą na drabinie i przyjmuje na siebie ciężar ciała. Naprzeciw niego pomaga Józef z Arymatei, a wyżej, na drabinie, stoi Nikodem. Dwaj mężczyźni przechyleni przez belkę krzyża opuszczają ciało. Jeden z nich trzyma całun w zębach, żeby mieć wolne ręce.
U stóp krzyża klęczą Maria Magdalena i Maria Kleofasowa. Maryja stoi wyprostowana, z bladą twarzą, i wyciąga ręce ku Synowi. Biały całun biegnie przez środek kompozycji i spina całą grupę postaci. Badacze wskazują wcześniejsze włoskie ujęcia tego tematu jako wzory, m.in. obrazy Daniele da Volterry i Federica Barocciego. Środkowy panel ma około 421 na 311 cm i jest namalowany olejem na desce.
Co łączy wszystkie części tryptyku?
Na lewym skrzydle Rubens przedstawił Nawiedzenie: Maryja w ciąży odwiedza swoją krewną Elżbietę, która spodziewa się Jana Chrzciciela. Prawe skrzydło pokazuje Ofiarowanie w świątyni, gdzie starzec Symeon trzyma Dzieciątko. Na zewnętrznych stronach skrzydeł widać świętego Krzysztofa niosącego małego Chrystusa przez rzekę oraz pustelnika.
Imię Krzysztof znaczy „ten, który niesie Chrystusa”. Według katedry ten motyw powtarza się w tryptyku trzykrotnie. Maryja nosi Jezusa w łonie, Symeon trzyma go na rękach, a uczniowie niosą jego ciało do grobu. W ten sposób Rubens nawiązał do patrona bractwa, które zamówiło ołtarz.
Losy obrazu i gdzie go zobaczyć
W 1794 roku francuskie wojska okupujące Antwerpię zabrały „Zdjęcie z krzyża” i „Podniesienie Krzyża” do Luwru. Oba obrazy wróciły do katedry w 1815 roku, po zakończeniu wojen napoleońskich.
Rubens wracał do tego tematu jeszcze kilka razy. Późniejsze wersje „Zdjęcia z krzyża” są w Lille, w londyńskiej Courtauld Gallery i w petersburskim Ermitażu. Antwerpski tryptyk pozostaje jednak w katedrze, dla której powstał, i można go tam oglądać na miejscu.
