Dwie małpy – Zwei Affen (Zwei angekettete Affen) (1562)
Pieter Bruegel starszy namalował „Dwie małpy” w 1562 roku na niewielkiej desce dębowej. Obraz przedstawia dwie małpy przykute łańcuchem w łukowatym otworze okiennym, za którym widać miasto nad wodą, zwykle identyfikowane jako Antwerpia. Oryginał należy do Gemäldegalerie w Berlinie.
Pieter Bruegel starszy (ok. 1525/1530–1569), Dwie małpy (1562) · Gemäldegalerie, Berlin.
Co przedstawia obraz „Dwie małpy”?
Na pierwszym planie, w grubym murze, otwiera się okno zamknięte półkolistym łukiem. Na pochyłym parapecie siedzą dwie małpy. Obie są przykute łańcuchami do jednego żelaznego pierścienia. Obok leżą łupiny orzechów.
Przez otwór okna widać rozległy, zamglony krajobraz z szeroką wodą, a za nią miasto. Historycy sztuki rozpoznają w nim Antwerpię z wieżą katedry Najświętszej Marii Panny, położoną nad Skaldą. Sam otwór mógł być strzelnicą w murach cytadeli. Kontrast jest wyraźny: zwierzęta są uwięzione w ciasnej wnęce, a za nimi otwiera się przestrzeń, do której nie mają dostępu.
ArtystaPieter Bruegel starszy (ok. 1525/1530–1569)
DziełoDwie małpy (1562) Zwei Affen
Technikaolej na desce dębowej, 20 × 23 cm
Gdzie jest oryginałGemäldegalerie, Berlin
Jakie małpy namalował Bruegel?
Bruegel namalował zwierzęta tak dokładnie, że można rozpoznać gatunek. To mangaby obrożne (Cercocebus torquatus), afrykańskie małpy nazywane po angielsku „red-capped mangabey” od rudej czapeczki na głowie.
Motyw małp na łańcuchu nie był w sztuce nowy. Bruegel mógł go zaczerpnąć z „Pokłonu Trzech Króli” Gentile da Fabriano, gdzie również pojawiają się małpy na uwięzi.
Co oznaczają małpy na łańcuchu?
Bruegel nie zostawił objaśnienia, dlatego obraz ma kilka interpretacji. Najczęstsza odwołuje się do dawnej symboliki: małpa oznaczała niższe instynkty, a łupiny orzechów łakomstwo i głupotę. Badaczka Margaret A. Sullivan uznała obraz za małą alegorię głupców, którzy tracą wolność przez nieumiarkowanie wobec dóbr materialnych. Lewa małpa miałaby uosabiać chciwość, prawa rozrzutność. Kelly Grovier widział w łańcuchach znak ludzkich głupstw, którymi ludzie wiążą siebie i innych.
Jozef Muls proponował odczytanie polityczne: małpy jako mieszczanie Antwerpii pod rządami Filipa II, a ich ogony jako aluzja do sporów z Hiszpanami. Pojawia się też trop osobisty. W 1563 roku Bruegel się ożenił, dlatego obraz bywa odczytywany jako jego pożegnanie z Antwerpią, a łańcuch jako aluzja do małżeństwa. Żadnej z tych interpretacji nie da się rozstrzygnąć.
Gdzie można zobaczyć oryginał?
Obraz należy do Gemäldegalerie, części Państwowych Muzeów w Berlinie. W styczniu 1931 roku kupił go na paryskim rynku sztuki Max Jakob Friedländer, za 25 000 marek. Od 1998 roku Gemäldegalerie mieści się w Kulturforum.
Obraz jest bardzo mały: deska ma około 20 na 23 cm. Pod lewą małpą widnieje sygnatura „BRVEGEL” i data MDLXII, czyli 1562.
