Pejzaż z upadkiem Ikara – Paysage avec la chute d’Icare (ok. 1560)
Obraz „Pejzaż z upadkiem Ikara”, przypisywany Pieterowi Bruegelowi starszemu, datuje się na około 1560 rok. Przedstawia nadmorski krajobraz, w którym oracz, pasterz i rybak zajmują się pracą, a tonący Ikar jest ledwie widoczny przy brzegu. Obraz należy do Królewskich Muzeów Sztuk Pięknych Belgii w Brukseli.
Pieter Bruegel starszy (ok. 1525/1530–1569), atrybucja sporna, Pejzaż z upadkiem Ikara (ok. 1560) · Królewskie Muzea Sztuk Pięknych Belgii, Bruksela.
Skąd pochodzi historia Ikara?
Opowieść o Ikarze Bruegel znał głównie z „Metamorfoz” Owidiusza. Dedal, uwięziony z synem na Krecie, zrobił dla nich skrzydła z piór i wosku. Ikar wbrew przestrogom ojca wzleciał zbyt wysoko, słońce stopiło wosk i chłopiec runął do morza.
U Owidiusza upadek obserwują trzej świadkowie: oracz, pasterz i rybak z wędką. Na widok lecących postaci zdumieni sądzą, że to bogowie przemierzają niebo. Wszyscy trzej są na obrazie, ale żaden nie okazuje zdumienia. Każdy zajęty jest swoją pracą.
ArtystaPieter Bruegel starszy (ok. 1525/1530–1569), atrybucja sporna
DziełoPejzaż z upadkiem Ikara (ok. 1560) Paysage avec la chute d’Icare
Technikaolej na płótnie (prawdopodobnie przeniesiony z deski), 73,5 × 112 cm
Gdzie jest oryginałKrólewskie Muzea Sztuk Pięknych Belgii, Bruksela
Gdzie na obrazie jest Ikar?
Najwięcej miejsca zajmuje oracz w czerwonej koszuli, który prowadzi konia z pługiem na pierwszym planie. Za nim pasterz z owcami patrzy w niebo. Niżej, na brzegu, siedzi rybak z wędką. Przez zatokę płynie duży żaglowiec, a w głębi widać miasto, skały i nisko stojące słońce.
Ikara trudno zauważyć. Przy żaglowcu, w prawej dolnej części obrazu, z wody wystają tylko jego nogi, a wokół unoszą się pojedyncze pióra. Bohater mitu staje się drobnym szczegółem w szerokim pejzażu.
Co oznacza obojętność postaci?
Obraz najczęściej odczytuje się jako opowieść o ludzkiej obojętności wobec cudzego nieszczęścia. Z tym odczytaniem łączy się flamandzkie przysłowie o rolniku, który orze dalej, choćby ktoś umierał. Inne przysłowie mówi, że śmierci nic nie powstrzyma.
To odczytanie spopularyzował wiersz W. H. Audena „Musée des Beaux Arts” z 1938 roku, w którym upadek Ikara dla oracza to „nieważna porażka”. W 1962 roku William Carlos Williams napisał wiersz o tym samym tytule co obraz. Do motywu nawiązywali też polscy autorzy, m.in. Stanisław Grochowiak w wierszu „Ikar” i Jarosław Iwaszkiewicz w opowiadaniu „Ikar”.
Czy namalował go Bruegel?
Autorstwo obrazu od lat budzi spory. Obraz nie jest sygnowany. Po badaniach technicznych w 1996 roku muzeum uznało, że wykonanie przez Bruegla jest wątpliwe, ale kompozycja z pewnością pochodzi od niego. Datowanie radiowęglowe płótna z 1998 roku sugerowało, że Bruegel nie mógł na nim malować. W 2006 roku prof. J. Reisse zakwestionował ten wynik. Późniejsze badania w podczerwieni i analiza próbek farby wskazały, że obraz pierwotnie namalowano na desce, a potem przeniesiono na płótno, co przemawia za autorstwem Bruegla. Sprawa pozostaje otwarta.
Muzeum kupiło obraz w 1912 roku. Istnieje też druga wersja kompozycji, namalowana na desce i zwykle oceniana jako słabsza. W 1953 roku nabył ją Daniel van Buuren, a dziś znajduje się w Muzeum van Buurena w Brukseli.
