Triumf śmierci – El triunfo de la Muerte (ok. 1562)
Pieter Bruegel starszy namalował „Triumf śmierci” około 1562 roku. Obraz przedstawia armie szkieletów, które pustoszą wypaloną ziemię i zabierają ludzi wszystkich stanów, od króla po chłopa. Oryginał należy do Museo del Prado w Madrycie.
Pieter Bruegel starszy (ok. 1525/1530–1569), Triumf śmierci (ok. 1562) · Museo del Prado, Madryt.
Skąd wziął się temat „Triumfu śmierci”?
Bruegel połączył dwie tradycje. Z północnej Europy pochodził taniec śmierci, znany z cyklów drzeworytów, m.in. Hansa Holbeina młodszego wydanych w 1538 roku. Pokazywały one, że śmierć przychodzi po każdego, niezależnie od pozycji. Z Włoch pochodził motyw triumfu śmierci, znany z fresków, na przykład w Palermo i Pizie.
Satyryczny i moralizatorski charakter obrazu bywa porównywany z twórczością Hieronima Boscha. Całą powierzchnię wypełniają dziesiątki drobnych scen, które trzeba oglądać po kolei.
ArtystaPieter Bruegel starszy (ok. 1525/1530–1569)
DziełoTriumf śmierci (ok. 1562) El triunfo de la Muerte
Technikaolej na desce, 117 × 162 cm
Gdzie jest oryginałMuseo del Prado, Madryt
Co dzieje się na obrazie?
Obraz jest szeroką panoramą. Ziemia jest wypalona i pozbawiona drzew, w oddali płoną pożary, a na morzu toną statki. Na pierwszym planie szkielety ciągną wóz pełen czaszek. W lewym górnym rogu inne szkielety biją w dzwon, który ogłasza koniec świata. Ludzie są spędzani do wielkiej pułapki w kształcie trumny ozdobionej krzyżami. Niektóre szkielety jadą konno, co prawdopodobnie nawiązuje do jeźdźców Apokalipsy.
Śmierć nie omija nikogo. Umierającemu królowi szkielet pokazuje pustą klepsydrę, a inny zabiera jego złote i srebrne monety. Kardynała prowadzi szkielet w czerwonym kapeluszu. Pośrodku obrazu rabuś-szkielet podrzyna gardło pielgrzymowi. Wygłodzony pies dobiera się do martwego dziecka w ramionach zmarłej matki.
W prawym dolnym rogu przerwano ucztę. Błazen chowa się pod stołem, a para zakochanych muzykuje: mężczyzna gra na lutni, kobieta śpiewa. Nie zauważają, że za nimi szkielet przygrywa im do wtóru.
Jak czytać ten obraz?
„Triumf śmierci” jest przede wszystkim przypomnieniem, że wobec śmierci wszyscy są równi. Król, kardynał, żołnierz, pielgrzym i zakochani kończą tak samo. Bruegel umieścił też w obrazie postacie nawiązujące do antycznych Mojr: kobieta trzyma nożyce nad nicią, jak Atropos, a inna przędzę i kądziel, jak Kloto i Lachesis. Pośrodku kompozycji stoi krzyż.
Gdzie można zobaczyć oryginał?
W latach 1746–1756 obraz kupiła do pałacu La Granja królowa Hiszpanii Elżbieta Farnese. Od 1827 roku należy do Museo del Prado w Madrycie. Namalowano go farbami olejnymi na desce, złożonej z kilku łączonych płyt. Ma wymiary 117 × 162 cm.
Przed wypożyczeniem do Wiednia w 2018 roku obraz przeszedł w pracowniach Prado czternastomiesięczną konserwację. Znanych jest pięć kopii tego obrazu: jedna autorstwa Jana Brueghla starszego, trzy Pietera Brueghla młodszego i jedna Jana Brueghla młodszego.
