Wieża Babel – Der Turmbau zu Babel (ang. The Tower of Babel) (1563)
Pieter Bruegel starszy namalował „Wieżę Babel” w 1563 roku. Obraz pokazuje budowę ogromnej wieży z Księgi Rodzaju, wznoszonej nad nadmorskim miastem z portem. Oryginał znajduje się w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu.
W 11. rozdziale Księgi Rodzaju ludzie postanawiają zbudować miasto i wieżę sięgającą nieba. Bóg pomieszał im języki, tak że przestali się rozumieć, i rozproszył ich po ziemi. Budowa została przerwana.
W czasach Bruegla tę historię czytano przede wszystkim jako opowieść o ukaranej pysze i najpewniej tak rozumiał ją też malarz. Skazaną na porażkę budowlę Nimroda jako przykład daremności ludzkich wysiłków przywoływał m.in. Sebastian Brant w „Statku głupców”. Badacze zwracają też uwagę, że w XVI wieku zestawiano Babilon z Rzymem, a ruiny Rzymu traktowano jako znak przemijania ziemskich dokonań.
ArtystaPieter Bruegel starszy (ok. 1525/1530–1569)
DziełoWieża Babel (1563) Der Turmbau zu Babel
Technikaolej na desce dębowej, 114,4 × 155,5 cm
Gdzie jest oryginałKunsthistorisches Museum, Wiedeń
Dlaczego wieża przypomina rzymskie Koloseum?
Bruegel był w Rzymie w latach 1552–1553. Łuki i konstrukcja jego wieży przypominają Koloseum, a niektóre szczegóły pochodzą z rycin Hieronymusa Cocka przedstawiających rzymskie widoki. Kunsthistorisches Museum zwraca uwagę, że kamienna fasada łączy elementy architektury antycznej i romańskiej.
Wieża jest zbudowana wokół stromego, skalistego wzniesienia i wznosi się spiralą, choć na pierwszy rzut oka wygląda jak stos współśrodkowych pierścieni. Kamienna okładzina kryje masywny ceglany szkielet, co odpowiada rzymskiej technice budowlanej. Bruegel pokazał też błędy budowniczych: łuki stoją prostopadle do pochyłego gruntu, więc są niestabilne, a część z nich już się kruszy. Górne piętra powstają, zanim ukończono dolne.
Co dzieje się na pierwszym planie i wokół wieży?
W lewym dolnym rogu stoi król ze świtą, który przybył obejrzeć budowę. Zwykle uważa się go za Nimroda, biblijnego władcę, któremu tradycja przypisywała budowę wieży. Przed nim klęczą kamieniarze. Na kamiennym bloku w tej części obrazu Bruegel umieścił podpis i datę.
Wokół wieży pracują setki ludzi. Muzeum podkreśla, że Bruegel pokazał niezliczone czynności techniczne i rzemieślnicze z encyklopedyczną dokładnością, a jego wiedza o budownictwie była rozległa i poprawna w szczegółach. Skalę budowli podkreśla port u jej stóp. Statki i domy wyglądają przy wieży jak miniatury.
Gdzie jest „Wieża Babel” i ile jest jej wersji?
Wiedeński obraz to olej na desce dębowej o wymiarach 114,4 × 155,5 cm, numer inwentarza 1026 w Gemäldegalerie Kunsthistorisches Museum. W 1566 roku należał do antwerpskiego bankiera i kolekcjonera Niclaesa Jonghelincka, który miał 16 obrazów Bruegla. Później trafił do zbiorów cesarza Rudolfa II, a następnie arcyksięcia Leopolda Wilhelma. Muzeum nazywa tę kompozycję najsłynniejszym i najczęściej kopiowanym przedstawieniem wieży Babel.
Bruegel namalował też mniejszą wersję, zwaną „Małą wieżą Babel”, o połowę niższą i węższą od wiedeńskiej. Znajduje się w Muzeum Boijmans Van Beuningen w Rotterdamie i powstała zapewne po 1563 roku. Trzecia wersja, miniatura na kości słoniowej namalowana podczas pobytu w Rzymie, zaginęła.
